Τρίτη, 18 Ιουνίου 2019

Με αφορμή την πολυδιάσπαση στην Ανώτατη Εκπαίδευση - Καθημερινή


Το άρθρο του Απόστολου Λακασά στην Καθημερινή της Κυριακής βασίστηκε εν μέρη τόσο στο παρακάτω κείμενο όσο και σε μια τηλεφωνική μας επικοινωνία. Το θέμα της πολυδιάσπασης των Πανεπιστημίων σε δεκάδες πόλεις την Ελλάδας είναι το θέμα του άρθρου της Καθημερινής, και η σύγκριση με τον Ολλανδία η συμβολή μου. Ενήργησα και για πρώτη φορά λίγο ως δημοσιογράφος, μια και μίλησα με τον πρώην συνάδελφο μου στο EMBL και νυν πρύτανη (για λίγες ακόμα μέρες πριν συνταξιοδοτηθεί!) στην Ουτρέχτη, Gerrit van de Meer για να μου επιβεβαιώσει αρκετά από τα που παρουσιάζω. Το βάζω αυτούσιο, διότι το άρθρο του κ. Λακασά έχει άλλη στόχευση στον τρόπο παρουσίασης του (απόλυτα σωστή κατ'εμέ) από ότι απέκτησε στην πορεία αυτό το κείμενο.

Η Ολλανδία, έχοντας περίπου 50% περισσότερους κατοίκους στον εν τρίτο της έκτασης της Ελλάδας, αλλά και τετραπλάσιο σχεδόν ΑΕΠ, έχει δεκατρία Πανεπιστήμια. Τα Ολλανδικά Πανεπιστήμια βρίσκονται στην πόλη της οποίας το όνομα φέρουν: Άμστερνταμ (με δύο ιδρύματα που βρίσκονται υπό συνένωση), Ουτρέχτη, Λέυδεν, Ρότερνταμ, Χρόνινγκεν, Νάιμεχεν, Άιντχοβεν, Ντελφτ, Βάχενινχεν, Μάαστριχτ, Τβεντε, και Τιλμπουργκ - το νεότερο από αυτά είναι το Μάαστριχτ, που ιδρύθηκε το 1975. Υπάρχει επίσης το Ανοικτό Πανεπσιτήμιο, και ελάχιστα μονοθεματικά ιδιωτικά Πανεπιστήμια: τέσσερις Θεολογικές Σχολές και ένα (εξαιρετικό) Πανεπιστήμιο (Ναϊρόντεν) με ειδίκευση στα μεταπτυχιακά στην διοίκηση επιχειρήσεων. Αντίθετα, τα Πανεπιστήμια Εφαρμοσμένων Επιστημών (hoogeschool), τα “δικά μας” (πάλε ποτέ;) ΑΤΕΙ, είναι πολυάριθμα, πάνω από πενήντα, και βρίσκονται σε αρκετές πόλεις, στις οποίες υπάρχουν και δεκάδες Επαγγελματικές Σχολές (Κολέγια), ιδιωτικά αλλά και δημόσια. Και αυτά τα ιδρύματα βρίσκονται σε μια συγκεκριμένη πόλη το καθένα - αν και εξαιρέσεις υπάρχουν, π.χ. “αλυσίδες” Κολεγίων. Συχνά έχουν κάποια εξειδίκευση ως προς τις ανάγκες της πόλης που τα φιλοξενεί, προσφέροντας τόσο στην κοινωνία όσο και στην τοπική οικονομία.

Τα Πανεπιστήμια προσφέρουν ένα συνεκτικό ακαδημαϊκό περιβάλλον, που ευνοεί ενεργά επιστημονικές και τεχνολογικές συνεργασίες, απαραίτητες για υψηλής ποιότητας έρευνα. Η ποιότητα της έρευνας εξασφαλίζει την εξίσου υψηλής ποιότητας εκπαίδευση - θεωρητική και πρακτική. Συγχρόνως τα δεκάδες “ΑΤΕΙ” και “Κολέγια” παρέχουν υψηλής κατάρτισης εκπαίδευση σε απαιτητικά (και άλλα ίσως λιγότερο απαιτητικά αλλά εξίσου σημαντικά) επαγγέλματα. Δημιουργείται έτσι ένας “κύκλος” έρευνας και καινοτομίας με διακριτούς ρόλους και έντονη αλληλεπίδραση. Όλα μαζί καθιερώνουν την Ολλανδία ως πρωτοπόρο χώρα στην “Οικονομία της γνώσης”, με αξιοπρόσεκτη ακαδημαϊκή “παραγωγή” (δημοσιεύσεις, πατέντες), αλλά και εκατοντάδες καινοτόμες εταιρείες με υψηλής ποιότητας στελέχη.

Κλειδί για την λειτουργία του Ολλανδικού συστήματος, είναι η αυτονομία όλων των Ανώτατων Ιδρυμάτων. Οι αποφάσεις για τα Πτυχία (δεν υπάρχει αντιστοίχιση τμήματος και πτυχίου: πολλά πτυχία δίνονται συνεργατικά, π.χ. το πτυχίο στις “Μοριακές Επιστήμες Ζωής” στην Ουτρέχτη είναι μια συνεργασία του τμήματος Χημείας και Βιολογίας) αλλά και για τα Μεταπτυχιακά, είναι θέματα που ξεκινούν από το Πανεπιστήμιο, και όχι από το Υπουργείο. Ο ρόλος του Υπουργείου περιορίζεται στην τυπική έγκριση νέων προγραμμάτων σπουδών, μετά από εισήγηση της ανεξάρτητης αρχής αξιολόγησης (NVAO, καθ΄ ημάς ΑΔΙΠ).  Η αυτονομία φυσικά έρχεται μαζί με την ανάληψη ευθύνης: συνεχιζόμενη αδυναμία προσέλκυσης φοιτητών καταλήγει  στην απώλεια εσόδων (υπάρχουν δίδακτρα της τάξης των 2-3 χιλιάδων Ευρώ αλλά και σημαντική κρατική επιχορήγηση ανά φοιτητή), και την συνεπακόλουθη κατάργηση προγραμμάτων σπουδών.

Όλα τα Ολλανδικά Πανεπιστήμια βρίσκονται στις περισσότερες κατατάξεις στα καλύτερα 100 της Ευρώπης - τα “ΑΤΕΙ” της Ολλανδίας καταλαμβάνουν χαμηλότερες θέσεις, αν και συγκρίσιμες με κάποια Ελληνικά Πανεπιστήμια. Αξίζει τέλος να σημειωθεί ότι η Ολλανδία μαζί με την Ελβετία και την Σουηδία είναι οι χώρες με τα περισσότερα Πανεπιστήμια στα τοπ-100 σε σχέση με τον πληθυσμό τους. Πέραν των εύστοχων διοικητικών επιλογών όμως, η Ολλανδία ξοδεύει περίπου 10 δις, το 1.2% του ΑΕΠ, για την Ανώτατη Εκπαίδευση - δυσθεώρητα μεγέθη για την Ελλάδα των 1.5 δις και του 0.7% (OECD, 2018). Η Ελλάδα ξοδεύει περισσότερα ανά μαθητή Γυμνασίου-Λυκείου (7 χιλιάδες, 13 χιλιάδες η Ολλανδία) από ότι για κάθε φοιτητή (4 χιλιάδες- 20 χιλιάδες η Ολλανδία). Τυχαίο; Δεν νομίζω.