Δευτέρα, 21 Σεπτεμβρίου 2020

Ο 7 και 3/4 κύκλος της Κολάσεως


Είμαι βέβαιος ότι την στιγμή που μιλάμε ο φίλτατος πρώην εντολέας μου κ.κ. Αβαδδών ο Εξολοθρευτής έχει εισηγηθεί την δημιουργία ενός ξεχωριστού κύκλου της κολάσεως (προτείνω το 7 και 3/4 πριν τους απατεώνες) για όσους ασχολούνται με μοντέλα πρόβλεψης της πορείας του κορονοϊού.

Ας δούμε πρώτα από όλα πως τα πήγανε οι "μοντελάδες" στο πρώτο κύμα. Η πιο κωμική τους αποτυχία είναι φυσικά η περίπτωση της Σουηδίας. 

Με πορτοκαλί βλέπουμε την πρόβλεψη για την Σουηδία αν δεν γινόταν τίποτε και με γκρι χαλαρά μέτρα. Με μπλε η πραγματικότητα. Προσοχή: δεν συζητάμε αν οι Σουηδοί κάνανε καλά ή άσχημα! Συζητάμε την πρόβλεψη και το αποτέλεσμα. Η πρόβλεψη ήταν τραγική - εκτός πραγματικότητας για μια ολόκληρη τάξη μεγέθους.

Οι Σουηδοί αυτή την στιγμή έχουν ισοπεδώσει την καμπύλη των θανάτων από Covid-19, έχοντας μόλις  εννιά θανάτους όλο τον Σεπτέμβριο. Τι προβλέπουν τα μοντέλα πλέον για την Σουηδία;


Με άλλα λόγια πως αν οι Σουηδοί δεν βάλουν μάσκες - που δεν θα βάλουν - θα διπλασιάσουν σχεδόν τους νεκρούς του πρώτου κύματος. Σε ποια βάση γίνεται αυτή η πρόβλεψη; Να με συγχωρείτε αλλά η βάση της πρόβλεψης είναι πιο αυθαίρετη και από βίλα στο ρέμα της Πεντέλης. Δεν λέω ότι δεν μπορεί να γίνει αυτό, αλλά είναι παντελώς αυθαίρετη η πρόβλεψη για το τι θα γίνει χωρίς μάσκες την στιγμή που η Σουηδοί στην ουσία σταμάτησαν την εξάπλωση της πανδημίας (με απώλειες, υπερβολικές απώλειες αν θέλετε) χωρίς να βάλουν μάσκα ούτε στο καρναβάλι και με τα Δημοτικά-Γυμνάσια να μην έχουν κλείσει ούτε μια μέρα (και με τα Λύκεια ανοιχτά εδώ και ένα μήνα, δεν είδα να γίνει κάτι).

Η πρόβλεψη για την Ελλάδα είναι εξίσου κωμική. 1,200 νεκροί με καθολική εφαρμογή της μάσκας, παντού, 5,500 με τα υπάρχοντα μέτρα. 

Εντάξει, θα φορέσετε μάσκα παντού σύντομα, οπότε δεν θα μπορώ και να αποδείξω κάτι, αλλά δεν μπορώ να πιστέψω πως κάποιος που έχει κάνει στοιχειώδη έστω μαθηματικά μοντέλα, μπορεί να πάρει στα σοβαρά αυτή την καμπύλη που αυθαίρετα εκτινάσσεται στην 1 Δεκεμβρίου. 
Επειδή όμως στην Ολλανδία μάσκα δεν θα βάλουμε (εκτός ΜΜΜ και σε μέρη με υπερβολικό συνωστισμό) ας δούμε την πρόβλεψη.
Αν βάλουμε μάσκες, θα έχουμε 1,000 νεκρούς, λιγότερους από ότι η Ελλάδα μα μάσκες για κάποιο λόγο. Αν δεν βάλουμε μάσκες, θα τριπλασιαστούν οι νεκροί, 18,000 σύνολο. Επειδή δεν θα βάλουμε μάσκες παντού, εγώ απλά σας λέω ότι αποκλείεται να πλησιάσουμε καν αυτά τα νούμερα. αλλιώς θα φάω το καπέλο μου, που είναι και αυθεντικό χειροποίητο παναμέζικο.

Scripta manent.







Παρασκευή, 4 Σεπτεμβρίου 2020

Από άλλη οπτική γωνία - Καθημερινή


 H ανησυχία των γονέων για το άνοιγμα των σχολείων είναι κάτι απόλυτα φυσιολογικό. Η συζήτηση για το θέμα αυτό έχει επικεντρωθεί κυρίως στη χρήση της μάσκας (με λογικά επιχειρήματα σε σχέση, π.χ., με τα οφέλη της όταν γίνεται η χρήση από παιδιά 4-12 ετών και παντελώς παράλογα επιχειρήματα περί… ασφυξίας και ενσωμάτωση πομπών 5G) και στη διάταξη των θρανίων, ώστε να ελαχιστοποιούνται οι αποστάσεις ανάμεσα στους μαθητές (αγνοώντας τους εκπαιδευτικούς που έρχονται σε επαφή με περισσότερα παιδιά από αυτά σε μία τάξη, αλλά και θεωρώντας δεδομένο το «1,5 μέτρο», χωρίς κανείς να λαμβάνει υπόψη του τα κυβικά του χώρου, το μέγεθος και τη χρήση των παραθύρων, την υγρασία, τα ρεύματα αέρα και ένα σωρό άλλους αστάθμητους παράγοντες που είναι αδύνατο να συμπεριληφθούν σε οποιοδήποτε μοντέλο).

Θα ήθελα να δω τη λογική ανησυχία για το άνοιγμα των σχολείων από μια άλλη οπτική, που και αυτή έχει αδυναμίες και παραδοχές, αλλά πιστεύω πως είναι ενδιαφέρουσα. Ποια είναι η πιθανότητα να έχουμε έναν μολυσματικό μαθητή σε μια αίθουσα διδασκαλίας; Στην Ελλάδα υπάρχουν αυτή τη στιγμή περίπου 3.000 μολυσματικοί ασθενείς με βάση δήλωση του κ. Χαρδαλιά ή 5.000 μολυσματικοί ασθενείς με βάση τα ~250 κρούσματα την ημέρα, και μέση διάρκεια μολυσματικότητας τις 20 ημέρες. Περίπου 0,05% (πέντε στις δέκα χιλιάδες) είναι μια καλή προσέγγιση.

Αρα, σε μια τάξη 25 μαθητών, η πιθανότητα ένας τουλάχιστον μαθητής να είναι μολυσματικός είναι περίπου 1,2%, σε μια τάξη 15 ατόμων περίπου 0,8%. Αυτό το περίπου 1% είναι φυσικά σοβαρή πιθανότητα, με την οποία δεν πρέπει να ρισκάρουμε! Για αυτό, είναι σημαντικό πρώτα από όλα όποιος έχει συμπτώματα κρυολογήματος να κάθεται σπίτι του, να κάνει τεστ και να ακολουθεί τις οδηγίες απομόνωσης. Αν συμμορφώνονταν με αυτή την οδηγία 8/10 παιδιά, η πιθανότητα ενός φορέα στην τάξη θα έπεφτε στο ~0,1%.

Ακόμα και αν δεν τηρούσαν τα παιδιά κανένα απολύτως μέτρο στην τάξη, η πιθανότητα να κολλήσει ένα παιδί θα ήταν μικρότερη από ~0,03%, με βάση τα χειρότερα περιστατικά υπερμολυσματικών φορέων. Αν τώρα τα παιδιά τηρούσαν τα βασικά μέτρα (πλύσιμο χεριών, αποφυγή στενής επαφής, φτέρνισμα και βήξιμο στον αγκώνα, χαρτομάντιλα μιας χρήσης), η πιθανότητα να κολλήσουν θα έπεφτε ακόμα περισσότερο, τουλάχιστον στο 0,01%. Ο κίνδυνος αυτός είναι πραγματικά πολύ μικρός. Παρόμοιος με το να εμπλακεί ένα παιδί σε τροχαίο ατύχημα ή να πάθει μια σοβαρή παιδική ασθένεια, π.χ. λευχαιμία. Η σωστή χρήση της μάσκας (ειδικά στους διαδρόμους, στα κυλικεία, κατά την είσοδο και έξοδο από το σχολείο, σε εκδηλώσεις) σίγουρα μπορεί να μειώσει αυτή την πιθανότητα ακόμα περισσότερο.

Κλείνοντας, θα σας θυμίσω πως κανένα παιδί δεν έχει πεθάνει από κορωνοϊό στην Ελλάδα και η πιθανότητα να πεθάνει ένα παιδί από κορωνοϊό στην Αγγλία υπολογίστηκε πως είναι παρόμοια με αυτή να χτυπηθεί από κεραυνό.

Καλή σχολική χρονιά.

Παρασκευή, 21 Αυγούστου 2020

Ο αντίλογος για τις μάσκες


Με βάση της εισήγηση των συμβούλων της, η υπουργός Παιδείας προέκρινε την χρήση μάσκας σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες στα σχολεία. Η απόφαση αυτή, όπως και οι άλλες αποφάσεις του κράτους, οφείλουν να τύχουν απόλυτου σεβασμού. Επίσης, ανόητες διαδικτυακές πρωτοβουλίες για δήθεν άμεσους κινδύνους των παιδιών από την χρήση της μάσκας, είναι απόλυτα καταδικαστέες, όπως και οι εξίσου απαράδεκτες αντιεμβολιαστικές κινήσεις. Ο σεβασμός στο κράτος και τους νόμους οφείλει να είναι αυτονόητος, ειδικά σε περιόδους κρίσης.

Εξίσου αυτονόητη είναι και η υποχρέωση σε τεκμηριωμένο αντίλογο.

Ζω και εργάζομαι στην Ολλανδία, μια χώρα που ακολουθεί διαφορετική πολιτική για τις μάσκες. Η Ολλανδία είναι φυσικά μια χώρα που έχασε 10,000 σχεδόν πολίτες από την Covid-19, οπότε σίγουρα δεν αποτελεί αλάνθαστο παράδειγμα με βάση την εμπειρία από το "πρώτο κύμα", αν και η πολιτική της υπήρξε σχεδόν ταυτόσημη με την Ελλάδας σε κλείσιμο σχολείων, καταστημάτων, κτλ. Διαχρονικά, η Ολλανδία έχει μακρά παράδοση στην λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων με βάση τα επιστημονικά δεδομένα. Επίσης, έχει μια μακρά παράδοση στην ιολογία (θυμίζω ενδεικτικά το “αντίσωμα του Ρότερνταμ”) αλλά και εξαιρετικούς επιδημιολόγους, που επίσης συμβούλευσαν την δικιά τους κυβέρνηση. Και έδωσαν διαφορετικές συμβουλές. Η έμφαση της Ολλανδίας είναι στα εξής σημεία: μένετε στο σπίτι όσο πιο πολύ είναι δυνατόν, κρατάτε πάντα απόσταση ενάμισι μέτρου, συχνό και σωστό πλύσιμο χεριών, φτερνίζεστε και βήχετε στον αγκώνα σας, χρησιμοποιείτε χαρτομάντιλα, και σταματήστε τις χειραψίες.

Ναι, τίποτε για τις μάσκες. Οι μάσκες συστήνονται και είναι υποχρεωτικές μόνο στα μέσα μαζικής μεταφοράς, και τοπικά μόνον σε ιδιαίτερα πολυσύχναστους χώρους, π.χ.  στην δημοφιλή εμπορική οδό Kalverstraat, την Red Light District, και τις δύο μεγάλες λαϊκές αγορές του Άμστερνταμ.

Στον χώρο εργασίας μου, το Ολλανδικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο, η χρήση της μάσκας δεν είναι ανεκτή. Ναι, καλά διαβάσατε: απαγορεύεται η χρήση της μάσκας. Γιατί; Διότι πιστεύουμε πως ο χρήστης της μάσκας συγκεντρώνεται σε αυτή, και πέραν της λάθος χρήσης από την συντριπτική πλειοψηφία όχι μόνον των ασθενών αλλά και του προσωπικού, του δημιουργεί αίσθηση ψευδούς ασφάλειας, και αυτό οδηγεί στην χαλάρωση των απαραίτητων μέτρων που εξέθεσα παραπάνω. Τόσο στο νοσοκομείο όσο και στο εργαστήριο, μάσκες χρησιμοποιούνται όπως και παλιότερα: κατά τις εξετάσεις, τα χειρουργεία, και την παρασκευή επικίνδυνων αντιδραστηρίων. 

Ανεκδοτολογικά αναφέρω, ότι σε ανάρτηση μου για το θέμα στο Twitter, ένας γνωστός μου με κατακεραύνωσε πως “η μη χρήση της μάσκας ευρέως αποτελεί θεμελιώδες πρόβλημα κι απόρροια ελλιπούς παιδείας”. Συνόδευσε δε το μήνυμα του με φωτογραφία αυτού και της οικογένειας του με μάσκες στο σουπερμάρκετ: η αίσθηση ψευδούς ασφάλειας από την χρήση μάσκας τον οδηγεί να εκθέτει σε επιπλέον κίνδυνο την οικογένεια του (και τους συμπολίτες του) χωρίς κανέναν απολύτως λόγο!

Η χρήση της μάσκας ειδικά στα νηπιαγωγεία και τα δημοτικά σχολεία, έχει όλα αυτά τα προβλήματα και παραπάνω: επικέντρωση στην χρήση της μάσκας και λιγότερη προσοχή στα άλλα μέτρα, λάθος χρήση από τα παιδιά που θα ακουμπάνε το πρόσωπο τους, πιθανότατα κοντινή επαφή με τους δασκάλους για να διορθώσουν τις μάσκες, κτλ. Στην καλύτερη περίπτωση, η μάσκες θα έχουν ουδέτερο τελικό αποτέλεσμα, αν όχι αρνητικό.

Η χρήση της μάσκας ειδικά στα Γυμνάσια, Λύκεια, αλλά και τα Πανεπιστήμια, έχει λιγότερα μειονεκτήματα. Αλλά και εκεί βλέπω λάθη: η μάσκα είναι πιο σημαντικό να φοριέται στα διαλείμματα όπου οι μαθητές έρχονται σε επαφή με πολλούς άλλους συμμαθητές εκτός του τμήματος τους! Εντός του τμήματος, η απόσταση από τους δασκάλους (και όχι τόσο ανάμεσα στους μαθητές) είναι το κυρίως ζητούμενο, το οποίο υποβαθμίζεται.

Στην Ολλανδία δεν γίνεται χρήση μάσκας στα Δημοτικά, και στα Γυμνάσια-Λύκεια γίνεται χρήση μόνον στους διαδρόμους: στις τάξεις σωστός αερισμός (ανοιχτά παράθυρα) και προστασία των δασκάλων και καθηγητών μέσω της αύξησης των αποστάσεων των μαθητών από την έδρα και τον πίνακα. Οι αποστάσεις ανάμεσα στους μαθητές υποχρεωτικά είναι μικρή, αλλά αυτό δεν έχει θεωρηθεί μεγάλο πρόβλημα στην παρούσα φάση (η πιθανότητα για άρρωστο ο μαθητή σε μια ομάδα 30 ατόμων είναι πολύ μικρή και ο κίνδυνος διαχειρίσιμος).

Ας μην ξεχνάμε πως αρκετά στατιστικά στοιχεία συνηγορούν πως η μετάδοση από και προς παιδιά είναι σημαντικά μικρότερη (στην Ολλανδία θεωρείται υπεύθυνη για το 0.1% των κρουσμάτων), και πως τα παιδιά και οι νέοι σπανιότατα νοσούν βαριά (καμία εισαγωγή παιδιού ή νέου μέχρι 29 ετών σε νοσοκομείο σε περίπου 4,000 συνολικά κρούσματα των τελευταίων εβδομάδων στην Ολλανδία). 

Αντίθετα, η μετάδοση κατά την επίσκεψη σε γιατρό έχει παρατηρηθεί σε σαφώς μεγαλύτερο αριθμό περιπτώσεων: για αυτό και η απαίτηση για σημείωμα γιατρού για τις απουσίες στα σχολεία εκθέτει σε αχρείαστο κίνδυνο τα παιδιά, τους γιατρούς και τους άλλους επισκέπτες του ιατρείου! Εδώ ας σημειώσω πως (με βάση τα Ολλανδικά στοιχεία) όταν οι ασθενείς ανέφεραν συμπτώματα σχετιζόμενα με “κρύωμα” το 30% ήταν ακίνδυνοι ρινοϊοί και μόλις το 2% ο επάρατος κορονοϊός! Αυτό το 2% σε ένα ιατρείο θα εκθέσει στον κορονοϊό το υπόλοιπο 98% των ασθενών - και η έκθεση γίνεται και με μάσκα - ειδικά με την λάθος χρήση της που είναι συχνή.

Θα ήθελα να καλέσω τους συμβούλους του Υπουργείου να σκεφτούν ξανά τις αποφάσεις τους, και κατά πόσον αυτές είναι για το μακροπρόθεσμο συμφέρον του κοινωνικού συνόλου.

Απερίφραστα τέλος θέλω να δηλώσω ότι αν κατοικούσα στην Ελλάδα, και παρά την τεκμηριωμένη διαφωνία μου, θα εφάρμοζα τις οδηγίες της Κυβέρνησης για την χρήση μάσκας, όπως άλλωστε τις εφάρμοσα κατά την μακρά παραμονή μου στην Ελλάδα, για εμένα και τα παιδιά μου. Δεν καλώ σε απείθεια, καλώ τους αρμόδιους σε διάλογο και σε σκέψη.

Δευτέρα, 17 Αυγούστου 2020

Αιρετικός


Εδώ και δέκα περίπου εβδομάδες παρακολουθώ την επικαιρότητα, χωρίς να την σχολιάζω ούτε από το ιστολόγιο, ούτε από το Facebook. Και αισθάνομαι περισσότερο απόμακρος από ποτέ σε σχέση με την "κοινή γνώμη", τουλάχιστον όπως αυτή εκφράζεται σε θέσεις των εντύπων που παρακολουθώ, με ελάχιστες φυσικά εξαιρέσεις. Γυρνώντας από το ράθυμο και "ακοβίντιαστο" [sic] Λασίθι όπου βλέπεις μάσκες παντού (κυρίως ως αξεσουάρ γενειάδας αλλά και ως επιαγκωνίδα, αν και καμιά φορά καλύπτουν το στόμα και την μύτη)  στο "μολυσμένο" Αμστελόδαμο όπου μάσκες έχει μόνο στα μέσα μαζικής μεταφοράς και σε δυο-τρεις ιδιαίτερα εμπορικούς δρόμους, αισθάνομαι και πάλι την ανάγκη να σχολιάσω την επικαιρότητα.

Θα αρχίσω από την "ένταση" με την Τουρκία - μια ένταση που επιλέγει ο Ερντογάν για να αποπροσανατολίσει τους οπαδούς του από την δραματική κατάσταση της Τουρκικής Οικονομίας. Ας μην κοροϊδευόμαστε: οι Ελληνικές θέσεις είναι μαξιμαλιστικές, όσον αφορά τους ισχυρισμούς μας για την θαλάσσια περιοχή που μας προσδίδει το Καστελόριζο. Εξίσου μαξιμαλιστικές είναι και οι Τουρκικές θέσεις σύμφωνα με τις οποίες ένας μελλοντικός εργάτης σε Τουρκική πλατφόρμα εξόρυξης θα μπορούσε άνετα να πηγαινοέρχεται με το σερφ από την πλατφόρμα στον Κουρεμένο. Σας προκαλώ αγαπητοί φίλοι να προσπαθήσετε να δείτε στον χάρτη παρακάτω που είναι ο Κουρεμένος και που το Καστελόριζο και μετά να αναρωτηθείτε αν οι ισχυρισμοί μας για το Καστελόριζο ή αυτοί των Τούρκων για τον Κουρεμένο θα έδειχναν λογικές θέσεις σε οποιοδήποτε μη Έλληνα ή Τούρκο. Η μόνη διέξοδος είναι ένας έντιμος συμβιβασμός όπως αυτός με την Αίγυπτο - στον οποίο θα χάσουμε πολλά από τις μαξιμαλιστικές μας θέσεις, και θα κερδίσουμε περισσότερα. Να σας πω και ένα μυστικό; Ο Κυριάκος το καταλαβαίνει αυτό - και κοιτάει πως θα το σερβίρει στα εθνίκια που εκτρέφει η παράταξη στην οποία ηγείται.

Ο αναπόφευκτος κορονοϊός και η Covid-19 τώρα. Εντυπωσιακά σπασμωδικές ενέργειες από ένα πελαγωμένο κράτος που για να το καταλάβουν οι ηλίθιοι που το κατοικούν χειρίζεται και τους στοιχειωδώς ευφυείς ως ηλίθιους. Κλείνουν τα μπαρ τα μεσάνυχτα, για να μεταφερθεί ο συγχρωτισμός στις πλατείες και στις παραλίες σε μεγαλύτερες παρέες. Ζητάνε μάσκες σχεδόν παντού διότι ο κόσμος περπατάει και κουτουλάει ο ένας με τον άλλον σαν τα τραγιά, αντί να κρατούν τις αποστάσεις. Χαλάνε χρήματα και αντιδραστήρια στην ιχνηλάτηση ασυμπτωματικών επαφών, αντί για μια απλή σύσταση για χρήση μάσκας από τις επαφές επιβεβαιωμένων κρουσμάτων για 14 μέρες και άμεση αναφορά αν έχουν συμπτώματα (η ποσότητα ιού σε ασυμπτωματικούς φορείς δεν επιτρέπει αξιόπιστη ανίχνευση) . Και μεγάλη μερίδα της δημοσιογραφίας στα πλαίσια του φαντασιακού - όπου εφευρίσκουν ασθενείς στα νοσοκομεία χωρίς να υπάρχουν (κυριολεκτικά).

Πλέουμε στο δεύτερο κύμα και όλοι λένε ότι ανησυχούν. Μήπως όμως να το δούμε πιο ψύχραιμα; Το νέο κύμα προσκρούει σε ανθεκτικά σκαριά νέων. Χτίζει ανοσία που τον χειμώνα θα βοηθήσει όλους μας στο να μειώσει τον ρυθμό μετάδοσης. Αντί για οριζόντια μέτρα με ωράρια στα μπαρ και τις μάσκες, ας βλέπαμε ίσως άλλα "έξυπνα" μέτρα: ενημέρωση για απομόνωση των ηλικιωμένων και των συμπολιτών με υποκείμενα νοσήματα και ειδικά ωράρια για τα ψώνια τους; τηλεργασία ή άλλη εργασιακή μέριμνα για του άνω των 55-60; Αυτούς πρέπει να καλύψουμε αγαπητοί φίλοι μέχρι να βγουν ασφαλή και λειτουργικά εμβόλια σε μαζική παραγωγή (Οκτώβριο 2020 με Μάρτιο 2021) ώστε να καλυφθούν αυτοί πρώτοι - τα παλιά και ταλαιπωρημένα σκαριά στα λιμάνια, και τα νέα γερά σκαριά στην θάλασσα. Με την προϋπόθεση να μην αμολήσεις κανένα νέο σκαρί με μπουρλότο στο λιμάνι φυσικά - θέλει προσοχή και καλούς καπετανέους (ο Χαρδαλιάς κάνει για λοστρόμος σε γαλέρα - ξέρετε γιατί - για καπετάνιος δεν κάνει).

Αιρετικές θέσεις φοβάμαι ότι σας παρουσιάζω σήμερα συμπολίτες. Από εκεί και ο τίτλος. Χωρίς φόβο και χωρίς πολύ πάθος για να πω την αλήθεια, γράφω αυτά που πιστεύω, ελπίζοντας να έχω καλύτερη αντιμετώπιση από τον Cipriano Salcedo - τον Αιρετικό του ομώνυμου μυθιστορήματος του Miguel Delibes. Ευτυχώς δεν έχω Facebook να ακούσω αυτά που θα μου ψέλνατε οι άσπονδοι φίλοι, και με αυτή την ζέστη δεν πρέπει να ανάβουμε φωτιές.

Σάββατο, 4 Ιουλίου 2020

Aegean: νέα ταξιδιωτική εμπειρία.


"Αν σκότωνε η βλακεία δεν θα είχαμε καμιά ελπίδα. Τουλάχιστον από τον κορονοϊό γλιτώνουν οι περισσότεροι". Αυτό ήταν το σχόλιο μιας φίλης - από αυτές που χειροκροτάγατε στα μπαλκόνια μαζί με την Μαρέβα καλέ, από τους "μαχητές πρώτης γραμμής της ΜΕΘ". 

Αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία - εδώ θα σας διηγηθώ την - τραυματική - εμπειρία μου της μετάβασης από το Άμστερνταμ στο Ηράκλειο. 

Τα εισιτήρια τα κλείσαμε πριν από ένα μήνα περίπου, το αναμενόμενο άνοιγμα των πτήσεων από 1η Ιουλίου, μαζί με το τέλος των σχολείων στην Ολλανδία στις 2 Ιουλίου, δεν άφηναν πολλά περιθώρια αποφάσεων: 3 Ιουλίου. Κάτι η ανασφάλεια για το άνοιγμα των αεροδρομίων εκτός Αθηνών, κάτι το υποθάλπων εθνικιστικό σύνδρομο που καταπιέζω εδώ και χρόνια μέσα μου, κάτι και η μελέτη της σελίδας "Together, with care" της Aegean, τα εισιτήρια κλείστηκαν με την Aegean.

Θα σας ξεναγήσω στις υποσχέσεις της Aegean, περιγράφοντας και την πραγματικότητα. Βάζω την μάσκα μου (κούκλος δεν είμαι;) και ... πάμε.

Ας αρχίσουμε με το πιο αθώο, "Η χρήση μάσκας ή οποιουδήποτε καλύμματος στόματος-μύτης είναι υποχρεωτική σε όλους τους χώρους εντός των αεροδρομίων." Όχι, δεν είναι. Στο θλιβερά έρημο αγαπημένο μου Schiphol δεν είναι. Είναι υποχρεωτική στις ουρές για το check in, τον έλεγχο ασφαλείας και το boarding. Εκεί που χρειάζεται δηλαδή. Και τηρείται, διότι υπάρχει έλεγχος συμμόρφωσης. Στον Ελευθέριο Βενιζέλο είναι υποχρεωτική, σε όλους τους χώρους του αεροδρομίου, σύμφωνα με τις ανακοινώσεις. Από πρακτική άποψη; Το 1/3 φοράει την μάσκα σωστά. Το 1/3 δεν καταλαβαίνει να βάλει μέσα όλη την μουσούδα του, και έχει την μύτη έξω για άνεση, ενώ συχνά ξύνει την μάσκα με τα μπροστινά του ποδαράκια. Το τελευταίο 1/3 τουλάχιστον στην πτήση για Ηράκλειο που είναι εμπλουτισμένη στο όχι και τόσο συμπαθές υποείδος του λεβεντομαλάκα (και των δύο φύλων, έχουμε κάνει πρόοδο στην ισότητα), αδιαφορεί και δεν φοράει μάσκα. Ο υπάλληλος στον έλεγχο αποσκευών φόραγε την μάσκα ως αξεσουάρ γενειάδας,  και στην παρατήρηση της συζύγου να την φοράει σωστά, έκανε φιλότιμη προσπάθεια για να κάνει τα δικά μου νεύρα πατίνια με την αγένεια του και την επιμονή του να βγάλω ως και τον φακό από την SLR. Η διαμαρτυρία μου στον επόπτη, εγκαταλείφθηκε με απελπισία, όταν κατέβασε την μάσκα για να μου μιλήσει. Έφυγα. Αποθέωση κατά την επιβίβαση η σπρωξιά από τύπο που του έριχνα ένα κεφάλι, φόραγε την μάσκα φυσικά ως αξεσουάρ γενειάδας, και ... κίτρινο γιλέκο. Υπάλληλος αεροδρομίου, σπρώχνει επιβάτες για να μπει στο αεροπλάνο χωρίς μάσκα. Δεν περιγράφω άλλο.

Πάμε πίσω στις υποσχέσεις της Aegean: "H επιβίβαση γίνεται ανά θέση, πρώτα για τους επιβάτες σε παράθυρο, μετά για τις μεσαίες θέσεις και τέλος για τις θέσεις στο διάδρομο, κατόπιν σχετικής αναγγελίας.". Ούτε καν προσπάθεια δεν έγινε για αυτό. Ούτε στο Άμστερνταμ ούτε στον Βενιζέλο. Πέραν του γελοίου της πολιτικής (σιγά μην επιβιβασθεί πρώτα η κόρη μου, μετά ο γιος μου και μετά εγώ ...) δεν έγινε καμία μα καμία ανακοίνωση για τον τρόπο επιβίβασης. Όλα χύμα, αν και η πλειοψηφία των επιβατών τηρούσε τις αποστάσεις στην σειρά ελέγχου εισιτηρίων.

Το τεράστιο σόου φυσικά ήταν εντός πτήσης: "σε όλη τη διάρκεια της πτήσης, θα πρέπει υποχρεωτικά να φοράτε μάσκα ή οποιοδήποτε κάλυμμα στόματος-μύτης". Μετά την απογείωση και την γρήγορη διανομή φαγητού σε καφέ οικολογικές σακούλες, η σύζυγος (ήταν στην σειρά 10, εγώ με τα παιδιά στην 15) ήρθε και μου είπε πως η διπλανή της έχει την μύτη εκτός μάσκας, έχει την γάτα στο μεσαίο κάθισμα (απαγορεύεται από την ΙΑΤΑ άσχετα με τον κορονοϊό, τα ζώα πρέπει να είναι κάτω από την μπροστινή θέση), και την έχει πρήξει στην πάρλα, αποκαλύπτοντας μεταξύ άλλων πως έρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την τιμημένη Φλώριδα - με την προφανή ανοχή της Aegean κατά παράβαση του πνεύματος (και όχι του γράμματος) των απαγορεύσεων. Πάω πίσω μαζί της, βλέπω την φώκια με την γάτα (γκανιάν για εισαγωγή στην ΜΕΘ), και πηγαίνοντας στο τέλος του αεροπλάνου μετράω 17 επιβάτες με την μύτη εκτός μάσκας. Ακολουθεί διάλογος με τις τρεις αεροσυνοδούς που χαριετίζονται πίσω από την κλειστή κουρτίνα, η μία με την μάσκα στο πηγούνι - που την ανέβασε νευρικά μόλις παραμέρισα την κουρτίνα.

- Υπάρχει πολύς κόσμος που φοράει την μάσκα λάθος, με την μύτη έξω, δεν θα έπρεπε να τους πείτε κάτι;
- Να τους κάνουμε παρατήρηση; Σε όλους;
- Ναι.
- Ξέρετε, δεν μας ακούνε, τώρα, εντάξει, δεν είναι και πρόβλημα ...
- Και πρόβλημα είναι, και δουλειά σας είναι, και θα πρέπει να την κάνετε. 

Γυρνάω στην θέση μου.

Μετά από πέντε λεπτά, η αεροσυνοδός βγαίνει για έλεγχο. Στην σειρά 10 σταματάει. Ο διάλογος μου μεταφέρθηκε μετά την πτήση, από την σύζυγο.

- "Να σας πω, ξέρετε, μπορείτε να βάλετε την μυτούλα λίγο μέσα, γιατί πίσω είναι ένας κύριος λίγο ξινός που γκρινιάζει - αχ καλέ τι γλυκό γατάκι". 

Η φώκια έβαλε την μουσούδα της όλη μέσα - για δύο λεπτά. Μετά την ξανάβγαλε για να εξηγήσει στην σύζυγο πως ο κορονοϊός είναι μια συνωμοσία για να μας βάλουν τσιπάκι, και αν οι Αμερικάνοι κάνουν το εμβόλιο υποχρεωτικό θα φύγει και αυτή και ο άντρας της από την Φλώριδα όπου διδάσκουν σε Ελληνικό σχολείο (παραμορφώνονται τα ελληνόπουλα ...).

Δυο σειρές πίσω μου μια έφηβη στην μεσαία θέση ιδρώνει. Η μαμά της σκουπίζει το μέτωπο και κοιτάει για πυρετό. Ο μπαμπάς ανησυχεί: "έλα αγάπη να σου βγάλω την μάσκα να αναπνέεις πιο εύκολα". Η μικρή γερμένη στο μπράτσο της μαμάς χωρίς μάσκα, ιδρωμένη, σε λίγη ώρα ροχαλίζει χαρωπά.

Ξαφνικά πετάγεται στον διάδρομο ένα αλαφιασμένο γκρι γατί με υπέροχη γούνα. Δύο καλλίπυγες νεαρές το κυνηγούν σκασμένες στα γέλια και επιστρέφουν με το γατί αγκαλιά - χωρίς μάσκα φυσικά.

Οι αεροσυνοδοί απούσες. 

Φτάνουμε στον προορισμό μας. "Η αποβίβαση πραγματοποιείται ανά σειρά έπειτα από σχετική αναγγελία του πληρώματος καμπίνας από την μπροστινή ή την πίσω πόρτα του αεροσκάφους. Καθ’ όλη τη διάρκεια της αποβίβασης, θα πρέπει να κρατάτε επαρκείς αποστάσεις." Και στις δύο προσγειώσεις, υπάρχει ανακοίνωση πως οι επιβάτες θα πρέπει να αποχωρήσουν ανά σειρά. Στην προσγείωση στην Αθήνα δεν υπάρχει καμία απολύτως προσπάθεια για ανακοίνωση των σειρών που θα αποβιβαστούν, οι γνωστοί αγενείς πετάγονται όρθιοι αμέσως, και δημιουργείται το γνωστό μπάχαλο. Την πληρώνει ο νεαρός που πάει να περάσει την ώρα που σηκώνομαι - του εξήγησα πόσο μαλάκας είναι σε τρεις γλώσσες - για να μην έχει αμφιβολίες. Η προσγείωση στο Ηράκλειο είναι πάντα μια εμπειρία λόγω της ιδιαίτερης πυκνότητας σε λεβεντομαλάκες αμφοτέρων των φύλων που λέγαμε. Η αεροσυνοδοί κάνουν μια προσπάθεια: "οι σειρές 1-7 παρακαλώ". Εγώ είμαι στην σειρά 15 πάλι, και δίπλα μου και πάλι όλοι όρθιοι.  Καμία παρατήρηση και εδώ. "Οι σειρές 8-15 παρακαλώ". Μια χοντρή κατσίκα με την μάσκα στο πιγούνι, ασύρματα ακουστικά και το iPhone ανά χείρας πετάγεται μπροστά στον αιφνιδιασμό. από την σειρά 17. Τα 99.6 κιλά μου κάνουν ένα εξαιρετικό σκρην, από αυτά που τα σφυράς άνετα για επιθετικό φάουλ στον Μπατίστ ακόμα και στο ΟΑΚΑ επί Γιαννακόπουλων. Στην παρατήρηση της προς εμένα,  την έβρισε ο συμπαθής κύριος με το κόκκινο μπλουζάκι. Το λεωφορείο στο Ηράκλειο, για 50 μέτρα σε έρημο αεροδρόμιο, ήταν το κερασάκι στην τούρτα. Τηρήσαμε τις αποστάσεις των 20 εκατοστών.

Σε ένα πράγμα η Aegean ήταν συνεπής. Νέα ταξιδιωτική εμπειρία.


Τετάρτη, 17 Ιουνίου 2020

Προς μια νέα, φιλόδοξη, απογοητευμένη αστική τάξη - Καθημερινή


Ο Ed West είναι ένας αιρετικός, προκλητικός και αντισυμβατικός δημοσιογράφος και συγγραφέας, που ανήκει στην συντακτική ομάδα του διαδικτυακού περιοδικού unherd.com (λογοπαίγνιο μεταξύ του "unheard", του "ανήκουστου" ή “άγνωστου", και του "un-herd" που θα μπορούσαμε να μεταγράψουμε ως "από-κοπαδοποίηση”). Τα γραφόμενα του είναι συχνά “ενδιαφέροντα”, υπό την έννοια ότι οι θέσεις που εκφράζει πάντα προβληματίζουν και προκαλούν, χωρίς απαραίτητα να συμφωνεί κανείς μαζί του. Το πρόσφατο προκλητικό άρθρο του, “γιατί επαναστατούν οι πλούσιοι" είναι το έναυσμα για το παρακάτω κείμενο που ελπίζω να προβληματίσει.

Η βασική θέση του άρθρου, είναι πως η επανάσταση ήταν πάντα αστική υπόθεση. Η Γαλλική Επανάσταση για παράδειγμα «ήταν από μόνη της αστική υπόθεση, οι περισσότεροι από τους ηγέτες της ήταν δικηγόροι, δημοσιογράφοι ή παρόμοια. Οι "ξεβράκωτοι" ειδωλοποιήθηκαν μεν ως μια σχεδόν ιερή ομάδα στην οποία όλοι έπρεπε να υποκρίνονται πως την σέβονται αλλά προτιμούσαν να την αγνοούν». Δεν χαρίζεται ούτε στους μπολσεβίκους της Ρωσικής Επανάστασης αναφέροντας δηκτικά πως ριζοσπαστικοποιήθηκαν μέσα  από την εμπειρία τους στα πανεπιστήμια και όχι στα εργοστάσια και πως «μόνο ένας μοναχικός εργαζόμενος κάθισε ποτέ στο εκτελεστικό συμβούλιο του κόμματος του Λένιν και αποδείχθηκε σπιούνος της αστυνομίας» (D. Kalder, Dictator Literature).

Νομίζω πως βαδίζοντας προς το 2021 και τα διακόσια χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, έχουμε αρχίσει τουλάχιστον να μιλάμε για το γεγονός πως και η "δικιά μας" επανάσταση άρχισε από την ελίτ των Ελλήνων διανοούμενων και των ευκατάστατων εμπόρων της Διασποράς. Πρώτα έγινε αποδεχτή από τους κάθε λογής προεστούς, πρόκριτους και κοτζαμπάσηδες, όχι πάντα με τα πιο ανιδιοτελή και Εθνικά κριτήρια, και μετά πέρασε - εάν πέρασε ποτέ - και στον λαό.

Το πρωτότυπο άρθρο δεν φείδεται σκωπτικής διάθεση όταν αναφέρει πως "η ευγενής παράδοση της επανάστασης της υψηλής μπουρζουαζίας συνεχίζεται και σήμερα, ειδικά στις ΗΠΑ. Το κίνημα Occupy, για παράδειγμα, είναι αντίθετο με την πλουτοκρατία του 1% αλλά επειδή προέρχεται κυρίως από το 2-5%." Στη Νέα Υόρκη, περισσότερα από τα μισά μέλη του κινήματος έχουν εισόδημα μεγαλύτερο από 75,000 δολάρια το χρόνο, ενώ μόνο το 8% του κινήματος έχει χαμηλό εισόδημα (σε αντιπαράθεση με το γεγονός πως το 30% των κατοίκων της Νέας Υόρκης που βρίσκεται στην χαμηλή εισοδηματική κατηγορία), ενώ ο αριθμός των μελών του κινήματος με Πανεπιστημιακή και Μεταπτυχιακή εκπαίδευση είναι δυσανάλογα μεγάλος.

Αυτή η παρατήρηση, είναι πολύ πιθανόν να σχετίζεται και με αυτό που ο Ρώσο-Αμερικανός ακαδημαϊκός Peter Turchin ονόμασε «υπερπαραγωγή ελίτ». Η επέκταση του πανεπιστημιακού συστήματος, που είδαμε την τελευταία εικοσαετία και στην Ελλάδα, έχει δημιουργήσει μια κοινωνικά ασταθή κατάσταση που εκφράζεται από την πολυπληθή ομάδα δυσαρεστημένων επίδοξων ελίτ με πολλά "τυπικά προσόντα". Τα μέλη αυτής της ομάδας στην Ελλάδα, συνήθως έχουν μεταπτυχιακό τίτλο στην διοίκηση επιχειρήσεων από δευτεροκλασάτα ιδρύματα της αλλοδαπής ή παράξενες ειδικεύσεις σε θέματα κοινωνικών σπουδών από την ημεδαπή, χωρίς να έχουν την αντίστοιχη επαγγελματική, οικονομική και κοινωνική καταξίωση που θεωρούν (οι ίδιοι ή τουλάχιστον οι γονείς τους) πως τους ανήκει. 

Ο Ed West  προχωρά θίγοντας το θέμα πως «η συντριπτική πλειοψηφία των 18άρηδων βρίσκεται σήμερα στο Πανεπιστήμιο, ενώ ένας πολύ μικρότερος αριθμός θέσεων εργασίας απαιτεί πραγματικά πτυχίο». Επισημαίνει πως οι απόφοιτοι πολλών σχολών όχι μόνον θα μείνουν απογοητευμένοι (και συχνά χρεωμένοι) από αυτή την εμπειρία που δεν θα τους δώσει την προσδοκώμενη πολυεπίπεδη ανέλιξη, αλλά συχνά έχοντας αγγίξει συνήθως μόνο στην επιφάνεια κοινωνικές σπουδές θα βρεθούν μέσα σε μια πολιτικοποιημένη ελίτ με έφεση προς την επανάσταση. Είναι αυτό που ο Άδωνις Γεωργιάδης είπε λαϊκιστικά και απλοϊκά πως "η διδασκαλία της Κοινωνιολογία στο Λύκειο θα κάνει τα παιδιά αριστερά". Στην πραγματικότητα όμως η διαδικασία του περάσματος της συντριπτικής πλειοψηφίας της νεολαίας από το Πανεπιστήμιο, δεν προετοιμάζει την αριστερά που δαιμονοποιεί η λαϊκή δεξιά, αλλά προετοιμάζει μια νέα αναδυόμενη φιλόδοξη και απογοητευμένη επίδοξη αστική τάξη, με γνώσεις, δεξιότητες, και θυμό, που θα απαιτήσει την θέση της στην κοινωνία.

Η πανδημία του κορονοϊού ήταν το προσάναμμα σε αυτήν την σιωπηλή - για την ώρα - μεταστροφή που έλαβε χώρα στην Ελλάδα της υπέρ-δεκαετούς κρίσης. Η απογοήτευση των μακροχρόνια άνεργων νέων, και το μικρό ποσοστό των εργαζόμενων νέων που απασχολείται σε θέματα άμεσα σχετιζόμενα με το αντικείμενο σπουδών του, θα ενταθόυν λόγω της ύφεσης που θα εντείνει η πανδημία. Η στάση της πολιτείας προσπαθώντας - εν πολλοίς δικαιολογημένα - να προστατεύσει την (διαχρονικά προνομιούχο) σημερινή γενιά των άνω των 65, περιόρισε (αδικαιολόγητα;) τις λίγες επαγγελματικές και κοινωνικές διεξόδους των κάτω των 35. Ίσως αυτή η πολιτική - που σήμερα τυγχάνει της έγκρισης της συντριπτικής πλειοψηφίας του Ελληνικού λαού - να είναι το προσάναμμα για ένα “2021" που μπορεί να καταλύσει η γενιά των σημερινών τριαντάρηδων και ίσως αποδειχθεί πραγματικά και ουσιαστικά επαναστατικό.

Δευτέρα, 15 Ιουνίου 2020

Η αποτίμηση των επιπτώσεων της πανδημίας και της αντίδρασής μας ως κλειδί για το μέλλον - To BHMA


Το δίκτυο European Mortality Monitor (euromomo.eu) συλλέγει δεδομένα θνησιμότητας από ευρωπαϊκές χώρες, τα επεξεργάζεται και τα δημοσιοποιεί. Συλλέγοντας στοιχεία για πολλά χρόνια και με βάση συγκεκριμένες αναλυτικές στατιστικές διαδικασίες, το EuroMOMO εκτιμά τους «επιπλέον θανάτους» («υπερβολική θνησιμότητα») σε κάθε χώρα που συμμετέχει και συνολικά. Την τελευταία εβδομάδα, η γενική αποτίμηση του EuroMOMO έδειξε πως οι συγκεντρωτικές εκτιμήσεις της θνησιμότητας όλων των αιτιών για τις χώρες που συμμετέχουν βρέθηκε έπειτα από καιρό στα κανονικά αναμενόμενα επίπεδα.Είναι αξιοσημείωτο πως στις Αυστρία, Δανία, Ελλάδα, Εσθονία, Πορτογαλία, Φινλανδία, Γερμανία, Ουγγαρία, Μάλτα, Νορβηγία δεν παρατηρήθηκαν καν επιπλέον θάνατοι (διαφορές μικρότερες από τη στατιστική απόκλιση από την αναμενόμενη μέση τιμή θανάτων). Η αύξηση στις Ελβετία, Ιταλία, Ιρλανδία, Βόρεια Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ολλανδία, Ουαλία, Σκωτία και Σουηδία ήταν μέχρι και είκοσι φορές μεγαλύτερη από τη στατιστική απόκλιση στις χειρότερες εβδομάδες της πανδημίας (τις δύο πρώτες του Απριλίου), ενώ για Γαλλία, Βέλγιο, Ισπανία και Αγγλία έφτασε ακόμα και τις σαράντα φορές.

Η υπερβολική θνησιμότητα από την 10η εβδομάδα του χρόνου μέχρι σήμερα, από τότε δηλαδή που ξέσπασε η πανδημία και μετά, αποδίδεται λογικά στους θανάτους λόγω του κορωνοϊού και καταγράφει 171.000 νεκρούς. Εξ αυτών, η συντριπτική πλειονότητα – 136.000 θάνατοι – καταγράφηκαν στην ηλικιακή ομάδα των μεγαλύτερων των 75 ετών, 21.000 ήταν ανάμεσα στα 65-74 έτη και 13.000 θάνατοι ήταν στην ηλικιακή ομάδα 45-64. Λιγότεροι από 2.000 θάνατοι ήταν στην ηλικιακή ομάδα 15-44 ετών, ενώ η θνησιμότητα παιδιών και εφήβων κάτω των 14 δεν παρουσίασε αύξηση. Σε σχέση με προηγούμενες χρονιές, και παρά τα σκληρά μέτρα, οι επιπλέον θάνατοι είναι ήδη πολύ περισσότεροι από τους συνολικούς επιπλέον θανάτους το 2018 ή το 2019 συνολικά.

Ενδιαφέρον έχει και πως οι επιπλέον θάνατοι βρίσκονται την τελευταία εβδομάδα κάτω από το στατιστικά αναμενόμενο όριο, μια και σε αυτό το διάστημα πέθαναν μία-δύο χιλιάδες λιγότεροι άνθρωποι από όσους θα περιμέναμε. Αυτό ήταν εμφανές και π.χ. το 2018, όταν την επιδημία γρίπης ακολούθησε μια περίοδος 2-3 μηνών με ύφεση στους θανάτους. Αυτή η παρατήρηση συνήθως εξηγείται από το γεγονός πως οι επιδημίες προσβάλλουν πολλούς συνανθρώπους μας κοντά στο τέλος της ζωής τους, που «φεύγουν» λίγες εβδομάδες νωρίτερα λόγω της νέας λοίμωξης. Ο αριθμός αυτός είναι φυσικά ένα μικρό ποσοστό των συνολικών θανάτων και σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι όλα τα θύματα του κορωνοϊού ή της ετήσιας γρίπης είναι βαριά ασθενείς με μικρή προοπτική ζωής. Απλά μας υπενθυμίζει πως ο θάνατος είναι αναπόδραστος και πως η αποτίμηση του κόστους του θανάτου σε μια κοινωνία συνολικά πρέπει να γίνεται μακροπρόθεσμα, όσο σκληρό και αν ακούγεται αυτό για τις οπωσδήποτε τραγικές προσωπικές ιστορίες. Η συνολική αποτίμηση των θανάτων του COVID-19 πιστεύω πάντως πως δεν θα μας αποφέρει εκπλήξεις: η συντριπτική τους πλειοψηφία θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί χωρίς την πανδημία.

Δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον πως η επιβάρυνση σε επιπλέον θανάτους της Σουηδίας – που πήρε πολύ χαλαρά μέτρα – δεν είναι μεν μηδενική όπως για τις γειτονικές Δανία, Φινλανδία, Νορβηγία, αλλά είναι άμεσα συγκρίσιμη με την Ελβετία και σχετικά μικρή σε σχέση με άλλες χώρες που πήραν σκληρά μέτρα (π.χ. Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ολλανδία). Σίγουρα η Σουηδία έκανε σημαντικά λάθη που παραδέχτηκαν και οι ίδιοι οι υπεύθυνοι. Αλλά κάτι πήγε και σωστά, μια και δεν είναι στις χώρες με τη μεγαλύτερη αύξηση θνησιμότητας: ίσως λοιπόν η στρατηγική τους να περιέχει και θετικά στοιχεία, χωρίς να την καθιστά παράδειγμα προς μίμηση.

Ο καλόπιστος αναγνώστης εδώ θα αναρωτηθεί «μα στην Ελλάδα τα σκληρά μέτρα απέδωσαν – γιατί αφενός τα χαλαρώνουμε – και γιατί δεν πρέπει να τα ξαναπάρουμε;». Πιστεύω πως η πολιτική ηγεσία, με την καθοδήγηση της ομάδας του κ. Τσιόδρα, έπραξαν και πράττουν σωστά. Και τα μέτρα έπρεπε να παρθούν επειδή δεν είχαμε αρκετά στοιχεία για τη βέλτιστη επιλογή και η τακτική δικαιώθηκε εκ του αποτελέσματος, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Σωστά πράττουν και τώρα και χαλαρώνουν τα μέτρα για οικονομικούς αλλά και κοινωνικούς λόγους. 

Ανήκω στην ομάδα επιστημόνων που αντιτάχθηκε στις εκτιμήσεις του Ιωάννη Ιωαννίδη για τη χαμηλή θνητότητα του κορωνοϊού. Εχω όμως μεγαλύτερη δυσκολία να διαφωνήσω με τον Michael Levitt (βραβείο Νομπέλ 2013), έναν από τους επιστημονικούς μου «ήρωες» της δομικής υπολογιστικής βιολογίας και χαρισματικό επιστήμονα με τους «αριθμούς»: «Δεν έχω καμία αμφιβολία πως όταν αποτιμήσουμε τις αντιδράσεις μας στην πανδημία, θα δούμε πως η ζημιά που προκαλέσαμε από τα lockdown υπερέβηκε κατά πολύ το όφελος σε ανθρώπινες ζωές» (unherd.com). Επίσης, τα ανοσολογικά δεδομένα για την ύπαρξη Τ λεμφοκυττάρων στο 40% ανθρώπων που είναι αδύνατο να είχαν εκτεθεί στον κορονοϊό (Cell, DOI:10.1016/j.cell.2020.05.015), μαζί και με τις εκτιμήσεις του διάσημου νευροεπιστήμονα και στατιστικολόγου Karl Friston πως ακόμα και το 80% του πληθυσμού μπορεί να μην επηρεάζεται από τον κορωνοϊό (unherd.com), οφείλουν να μας προβληματίζουν για το μέλλον.

Πέρα από τις ζημιές στην οικονομία αλλά και στην κοινωνία, αυτό που δεν έχει συζητηθεί ακόμα αρκετά είναι εάν υπάρχει ένα κρυφό υγειονομικό κόστος από τα σκληρά μέτρα: χαμένες χημειοθεραπείες και ακτινοθεραπείες για καρκινοπαθείς, αναβεβλημένα χειρουργεία για καρδιαγγειακά προβλήματα, καθυστερημένες διαγνώσεις για καρκίνους και καρδιαγγειακά (που αποτελούν τα 2/3 των θανάτων κάθε χρόνο) και βεβαίως αλόγιστη επιβάρυνση ψυχολογικών και ψυχιατρικών προβλημάτων που θα οδηγήσουν στην κοινωνική αλλά και εργασιακή απομόνωση πολλών συμπολιτών μας και ιδιαίτερα των νέων.

Η προετοιμασία για το πιθανό «νέο κύμα» οφείλει πλέον να λάβει υπ’ όψιν τον παραπάνω προβληματισμό. Πρώτα από όλα πρέπει να συλλεχθούν και να αποτιμηθούν τα στοιχεία για όλες αυτές τις πιθανές επιβαρύνσεις, ώστε το σύστημα υγείας να ετοιμαστεί για τις πιθανές επιπτώσεις. Επίσης η επεξεργασία και δημοσιοποίηση όλων αυτών των στοιχείων είναι απαραίτητη ώστε η πολιτική και υγειονομική ηγεσία να είναι έτοιμες να δικαιολογήσουν νέες πολιτικές και νέα μέτρα, εάν και εφόσον χρειαστούν.

Δευτέρα, 1 Ιουνίου 2020

Μια ενδιάμεση αποτίμηση πορείας


Τους τελευταίους μήνες, βρέθηκα λίγο ηθελημένα και λίγο άθελα μου, λίγο από επιλογή και λίγο από συγκυρίες, λίγο δικαιολογημένα και λίγο αδικαιολόγητα, να είμαι ένα από τα σημεία αναφοράς στο κύκλο των φίλων μου στο Facebook, για το θέμα του κορονοϊού. Ο κύκλος αυτός των φίλων ήταν καμιά τετρακοσαριά άτομα, που μέσα σε λίγους μήνες βρέθηκε να πλησιάζει τις 2,000 μετά από πολλά αιτήματα φιλίας που δεχόμουν καθημερινά.

Είχα πολλές ενδιαφέρουσες συζητήσεις με παλιούς και νέους φίλους, με πλησίασαν και για δύο γραπτές συνεντεύξεις από δύο προσεγμένους ιστοτόπους, λίγα άρθρα βρέθηκαν στο Βήμα και στην Καθημερινή και ένα στο DOCville, βρέθηκα και σε τρεις ραδιοφωνικές εκπομπές- στην μια τρεις φορές. Άλλοι φυσικά, κάποιοι δικαιολογημένα λόγω γνώσεων ή της θέσης τους, κάποιοι αδικαιολόγητα επειδή απλά γουστάρουν να νομίζουν ότι ξέρουν, κάνουν καριέρα ως ειδικοί στα media. Και οι συζητήσεις στο Facebook συνεχίζονταν.

Τους πέντε τόνους χλωροκίνης τους ξεπέρασα, το βρήκα φυσικά μάλλον κωμικό, αλλά δεν είπα τίποτε. Η πρώτη στιγμή quō vādis ήρθε με to Remdesivir και το σκεπτικισμό μου, σε αντίθεση με τον γενικό ενθουσιασμό του "από που παραγγέλνουμε" και του προβληματισμού της φύσεως "να το παίρνουμε προληπτικά ή με τα πρώτα συμπτώματα όπως το ταμιφλού;". Το ξεπέρασα κι αυτό, απόψεις είναι αυτές, μπορεί φυσικά εγώ να έχω είκοσι χρόνια ιστορία ως σύμβουλος εταιρειών στον σχεδιασμό νέων φαρμάκων, αλλά και πάλι ειδικό δεν με λες.  Η επιφάνεια ήρθε στην πρώτη απόπειρα για την τηλεόραση. Μετά από ένα μεγαλοπρεπέστατο στήσιμο μισής ώρας με το καθαρό πουκάμισο στο σημείο που επέλεγε μια ώρα πριν ο σκηνοθέτης και μετά και τρία ομολογουμένως ευγενικά  τηλεφωνήματα για να μιλήσω την επόμενη μέρα, διαπίστωσα το εξής απλό: δεν με ενδιαφέρει!

Χθες διαπίστωσα το εξής ακόμα πιο απλό: ο νέος κύκλος φίλων μου στο Facebook δεν με ενδιαφέρει. Δυστυχώς, η δύσκολη λύση των λίγων χιλιάδων κλικ για "unfriend" δε απέδωσε. Μετά από τις πρώτες 300 διαγραφές, το Facebook αποφάσισε ότι πρέπει να σταματήσω τις διαγραφές γιατί μπορεί να θιχτεί η ... κοινότητα. Ο Ζούκενμπεργκ ρε παιδιά που δεν τον πειράζουν οι αναρτήσεις του πορτοκαλί πιθήκου στην πλατφόρμα του, πειράζεται επειδή εγώ θέλω να σβήσω από τους φίλους μου τον ψεκασμένο που θέλει να μου κάνει μήνυση επειδή του είπα πως γράφει ανοησίες και τους φιλελέδες που θεωρούν την κάθετη αλλά ευγενικά εκφρασμένη διαφωνία, βρισίδι!

Και κάπως έτσι έγινε και η αναστολή λειτουργίας του λογαριασμού. Ήταν αγενές εκ μέρους μου που δεν προειδοποίησα, αλλά έχω κουραστεί. Έχω κουραστεί από τις συνεχείς διαφωνίες με ανθρώπους που κανονικά δεν θα έπρεπε να με ενδιαφέρει η γνώμη τους, από άλλους που με ενδιαφέρει η γνώμη τους αλλά την έχουν οι ίδιοι σε μεγαλύτερη εκτίμηση από ότι είναι απαραίτητο, και από άλλους που στην πραγματικότητα δεν με ενδιαφέρει η γνώμη τους αλλά δεν μπορώ και να μην τους πω την δικιά μου, διότι αν δεν το έχετε καταλάβει κατά βάθος είμαι λίγο κέρατο ως χαρακτήρας. Δεν ισχυρίζομαι πως έχω υποχρεωτικά δίκιο, απλά έχω βαρεθεί να πρέπει να υπερασπίζομαι την μια άποψη με τους μισούς και την άλλη άποψη με τους άλλους μισούς. Η πολυσυλλεκτικότητα των φίλων έγινε πρόβλημα.

Έχω άλλες πέντε εβδομάδες δουλειά από το Άμστερνταμ, και άλλες έξι δουλειά-διακοπές από την Κρήτη, αν μας αφήσουν να μπούμε στην Ελλάδα. Μετά, βλέπουμε. Φαντάζομαι θα μείνουμε 200-300 φίλοι, ίσως και κάποιοι άλλοι που θα διαγράψω κατά λάθος, και θα πορευτούμε. Καλά να είμαστε.

Μέχρι τότε σας λέω ορισμένα πραγματάκια χωρίς να κινδυνεύω να βρεθώ σε τσακωμό.

Μην πάτε και στοίχημα ότι τα κάνατε καλά όλα στην Ελλάδα το τελευταίο τρίμηνο. Περιμένετε να δείτε και το επόμενο και το μεθεπόμενο κύμα, περιμένετε να δείτε τι θα γίνει με το εμβόλιο, περιμένετε να δείτε τι θα γίνει με τα καρδιακά, τους καρκίνους, τα ψυχολογικά και ψυχιατρικά προβλήματα που καλλιέργησε το κλείδωμα, και περιμένετε να δείτε και τι θα γίνει και με την οικονομία. Από καρδιάς σας εύχομαι να έχω άδικο, και οι Βέλγοι, οι Ολλανδοί, ο Σουηδοί, οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, οι Ισπανοί, οι Ιταλοί, να αποδειχτούν λάθος ή άτυχοι. Και εσείς οι συμπολίτες που είστε τόσο βέβαιοι πως είστε σωστοί, να αποδειχτείτε σωστοί - γιατί και το τυχεροί σας χαλάει. Να κρατήσετε και την ηθική σας ανωτερότητα σε σχέση με τους άκαρδους Σουηδούς. Έχει ανάγκη να κάνει και κάτι σωστά αυτή η έρημη χώρα μετά από τόσες σφαλιάρες.

Ελπίζω να το διαβάσετε αυτό ορισμένοι που νομίζετε ότι σας "πλόκαρα" επιλεκτικά. Δεν έγινε αυτό, για κανέναν. Και ας σημειώσω, ότι κάποιους φίλους της "εποχής της πανδημίας" τους έχω ήδη σε πολύ μεγάλη εκτίμηση. Απλά ένα διάλειμμα από το Facebook, και ίσως και από την δημόσια αρθρογραφία και παρουσία.

Καλά να είμαστε.



Δευτέρα, 4 Μαΐου 2020

Ρεμδεσιβίρη: Είναι το φάρμακο-σταθμός για τον κορωνοϊό; - Το Βήμα


Η έγκριση της ρεμδεσιβίρης με προσωρινή άδεια έκτακτης χρήσης απο τον Ομοσπονδιακό Οργανισμό Φαρμάκων (FDA) των ΗΠΑ, που ανακοινώθηκε από τον ίδιο τον πρόεδρο Τραμπ, και φυσικά σχολιάστηκε και στα καθ’ ημάς από τον καθηγητή κ. Τσιόδρα, έχει βρεθεί στο επίκεντρο της συζήτησης για τον κορονοϊό.

Η έγκριση της ρεμδεσιβίρης με προσωρινή άδεια έκτακτης χρήσης απο τον Ομοσπονδιακό Οργανισμό Φαρμάκων (FDA) των ΗΠΑ, που ανακοινώθηκε από τον ίδιο τον πρόεδρο Τραμπ, και φυσικά σχολιάστηκε και στα καθ’ ημάς από τον καθηγητή κ. Τσιόδρα, έχει βρεθεί στο επίκεντρο της συζήτησης για τον κορωνοϊό.

Η ρεμδεσιβίρη, σε μια τυχαιοποιημένη και τυφλή μελέτη με χρήση πλασέμπο που οργανώθηκε από το αξιόπιστο Εθνικό Ινστιτούτο Αλλεργίας και Λοιμωδών Νοσημάτων των ΗΠΑ (NIAID),  έδειξε μείωση στην θνητότητα (8% από 11.5%) αλλά δεν απέδειξε πως αυτή η παρατήρηση ήταν στατιστικά σημαντική.  Έδειξε όμως, στατιστικά σημαντική μείωση του χρόνου παραμονής στην ΜΕΘ κατά 30%, σε ασθενείς με σοβαρή ασθένεια. Ως σοβαρή ασθένεια είχε ορισθεί κορεσμός οξυγόνου (SpO2) λιγότερο από 94%, που απαιτεί συμπληρωματικό οξυγόνο, μηχανικό αερισμό ή οξυγόνωση εξωσωματικής μεμβράνης (ECMO).

Τον αρχικό ενθοθσιασμό διαδέχτηκε μια δόση σκεπτικισμού. Για παράδειγμα, ο Faye Flam από το  Bloomberg, επισήμανε πως η δοκιμή βιάστηκε να πάρει την έγκριση από το FDA, χωρίς να υπάρχουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με την ακριβή κλινική εικόνα των ασθενών που βοηθά περισσότερο για γρηγορότερη αποθεραπεία. Ο Mark Hoofnagle από to Πανεπιστήμιο της Washington προειδοποίησε πιο κυνικά: «λυπάμαι πραγματικά που το λέω, η ρεμσεδιβίρη είναι μάλλον άχρηστη …». Παράλληλα, οι αγορές αντέδρασαν με πολύ συγκρατημένο ενθουσιασμό – και, πιστέψτε με, οι στρατηγικοί επενδυτές στον τομέα της υγείας έχουν ως συμβούλους κάποιους από τους καλύτερους βιοεπιστήμονες που υπάρχουν!

Γιατί υπάρχει αυτή η επιφύλαξη;

Καθαρά από την άποψη της μοριακής δράσης, η ρεμδεσιβίρη είναι ένα ενέσιμο φάρμακο νοσοκομειακής χρήσης, που “στοχεύει” στην εξαρτώμενη από το RNA πολυμεράση RNA του ιού. Έτσι, αναστέλλει την αντιγραφή του γενετικού υλικού του ιού, και σταματά τον πολλαπλασιασμό του. Όταν ένας ασθενής έχει ήδη σοβαρά συμπτώματα από την μόλυνση από τον ιό, συνήθως έχει ήδη υψηλό ιικό φορτίο. Όταν το φάρμακο δίνεται σε κάποιον που είναι ήδη σοβαρά άρρωστος, η ζημιά από τον ιό έχει ήδη γίνει σε μεγάλο βαθμό. Άρα, δεν είναι έκπληξη πως η δράση της ρεμδεσιβίρης σε σοβαρή ασθένεια είναι μάλλον περιορισμένη.

Σε απόλυτη συμφωνία με αυτό, μια μελέτη από την Κίνα, που δημοσιεύτηκε στο έγκυρο Lancet, δείχνει πως η ρεμδεσιβίρη δεν μειώνει το ιικό φορτίο. Αξίζει πάντως να σημειωθεί πως η μελέτη από την Κίνα δεν χρησιμοποίησε την μορφή του φαρμάκου σε σύμπλοκο με την καπτισόλη (captisol), έναν κυκλικό ολιγοσακχαρίτη της οικογένειας των κυκλοδεξτρινών που μεταβάλει την σταθερότητα και την βιοδιαθεσιμότητα της δραστικής ουσίας.

Η ίδια η μελέτη του NIAID που έδειξε μείωση του χρόνου παραμονής στην ΜΕΘ, έχει πέσει και αυτή θύμα κριτικής. Η μείωση του χρόνου αποθεραπείας δεν υπήρχε ως τελικός στόχος στο αρχικό πρωτόκολλο: προστέθηκε εκ των υστέρων. Και πολλοί κατηγορούν την εταιρεία ότι έτσι άλλαξε τους κανόνες του παιχνιδιού στο … ημίχρονο.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ), άρχισε ήδη την ειδική διαδικασία που προβλέπεται για ένα πολλά υποσχόμενο ερευνητικό φάρμάκο κατά τη διάρκεια έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία, όπως η συνεχιζόμενη πανδημία. Η απόφαση του για την ρεμδεσιβίρη ανμένεται με ενδιαφέρον!

Με πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον θα περιμένουμε όμως τις νέες κλινικές μελέτες για την δράση της ρεμδεσιβίρης σε ασθενείς σε αρχικά στάδια της ασθένειας, λίγο μετά την διάγνωση. Θεωρητικά, η αναστολή της πολυμεράσης στο αρχικό αυτό στάδιο θα πρέπει να έχει πολύ πιο σαφές κλινικό αποτέλεσμα!

Η ρεμδεσιβίρη δεν φαίνεται όμως να είναι – τουλάχιστον όχι ακόμα – η θαυματουργή θεραπεία που θα μας επιτρέψει την επιστροφή στην κανονικότητα. Δυστυχώς, οφείλουμε να περιμένουμε χωρίς να έχουμε την πολυτέλεια του χρόνου.

Τρίτη, 21 Απριλίου 2020

Συνέντευξη στο Goodnews.gr


Ο Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, Διευθυντής Ερευνών στο Ολλανδικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο, Διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Oncode και Συντονιστής του Ευρωπαϊκού προγράμματος υποδομών Η2020 iNEXT-Discovery, μάς μιλά για το πόσα γνωρίζουμε ήδη για τον ιό, τον δείκτη RT και τα σημαντικά επιστημονικά ερωτήματα που υπάρχουν για τον κορονοϊό, κάποια από τα οποία προσπαθήσει να απαντήσει και η εμβληματική δράση για τον κορονοϊό από το δίκτυο των Ελλήνων Επιστημόνων που συντονίζουν ο Μανώλης Δερμιτζάκης και ο Βασίλης Γοργούλης.

- Με ποιες έρευνες ασχολείστε; 

Η έρευνά μου εστιάζεται στην κατανόηση βασικών βιολογικών μονοπατιών σε λεπτομέρεια της δράσης συγκεκριμένων ατόμων μέσα στο κύτταρο. Για παράδειγμα: πώς η μετάλλαξη μιας βάσης στο γενετικό υλικό μιας πρωτεΐνης - η οποία οδηγεί στην αντικατάσταση ενός μόνο αμινοξέος, κάνοντάς τη τελικά να διαφέρει στην αντικατάσταση ενός ατόμου οξυγόνου από ένα άτομο αζώτου, μπορεί να οδηγήσει στη δυσλειτουργία αυτού του μορίου στο κύτταρο και στον καρκίνο;

Με άλλα λόγια, πως η “Χημεία της ζωής”, η Βιοχημεία, χορογραφεί τις εκατομμύρια διαπλεκόμενες χημικές αντιδράσεις που συντελούνται ταυτόχρονα σε ένα ζωντανό οργανισμό, και πώς μπορούν μικρές αλλαγές στην χημική σύσταση των “υλικών" της ζωής να προξενήσουν ασθένειες; Ακόμα, πώς μπορούμε να εκμεταλλευτούμε τις μικρές αλλαγές σε καρκινικά κύτταρα ώστε να σχεδιάσουμε νέα φάρμακα στο πλαίσιο εξατομικευμένων θεραπειών για τον καρκίνο;

Τα τελευταία χρόνια εστιάζω σε δύο κυρίως κυτταρικά μονοπάτια: σε αυτό του κυτταρικού σκελετού και τις αλλαγές που είναι απαραίτητες για τα τελικά στάδια της κυτταρικής διαίρεσης τα λάθη στην οποία συνδέονται με πάνω από τα τρία τέταρτα των κακοήθων στερεών όγκων (https://science.sciencemag.org/content/348/6240/1264.long), και στη διαδικασία μετανάστευσης κυττάρων σε ανταπόκριση προς ένα μικρό μόριο-σηματοδότη, ένα λυσολιπίδιο (το λυσοφωσφατιδικό οξύ), του οποίου η δράση καθορίζει διαδικασίες από την αγγειογένεση και τον νευροπαθητικό πόνο, μέχρι την εξέλιξη της ιδιοπαθούς πνευμονικής ίνωσης αλλά και την ανταπόκριση του μελανώματος στην ανοσοθεραπεία. Για το τελευταίο μονοπάτι έχουμε συμβάλει στην ανάπτυξη φαρμάκων που βρίσκονται αυτή την στιγμή στο τελικό στάδιο κλινικών δοκιμών (https://www.mdpi.com/2072-6694/11/10/1577).

Στο παρελθόν έχω εργαστεί στην κατανόηση των μηχανισμών, των τρόπων που προσβάλλουν τα ανθρώπινα κύτταρα και φυσικά την ανάπτυξη φαρμάκων για μια μεγάλη ομάδα ιών, των "πικόρνα", που προκαλούν από κοινό κρυολόγημα (ρινίτιδα), μέχρι εγκεφαλομυοκαρδίτιδα και πολιομυελίτιδα. (https://www.nature.com/articles/s41594-019-0254-6)

- Εφόσον έχετε το υπόβαθρο, γιατί δεν επεκτείνετε τις μελέτες σας και στον SARS-CoV-2;

Καθώς η Ολλανδία έχει εξαιρετικές ομάδες που εργάζονται εδώ και 10ετίες στους κορονοϊούς, επιλέξαμε να μην συμμετάσχουμε σε αυτές τις έρευνες, αλλά να προσφέρουμε τις υποδομές μας σε επιστημονικά όργανα και τεχνογνωσία, αν τα χρειαστούν. Ένας από τους ρόλους μου είναι ο συντονισμό των Ευρωπαϊκών υποδομών στον τομέα μου, αυτόν της Δομικής Βιολογίας, οπότε στην πραγματικότητα συντονίζω την πρόσβαση σε αυτές της εγκαταστάσεις σε Πανευρωπαϊκό επίπεδο, και φυσικά οργανώσαμε ειδικές συνθήκες πρόσβασης για την έρευνα για τον κορονοϊό.

- Τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα με (σχετική) ασφάλεια και ποια είναι τα μεγαλύτερα αναπάντητα ερωτήματα σε σχέση με τον ιό;

Γνωρίζουμε πολλά για τα βασικά χαρακτηριστικά του ιού:
- Την ακολουθία του γενετικού υλικού του και την ποικιλομορφία μεταξύ των διαφόρων στελεχών του,
- Την τρισδιάστατη δομή των πιο σημαντικών πρωτεϊνών του (ακίδα, πρωτεάση, πολυμεράση) για την ανάπτυξη εμβολίων και φαρμάκων.

Γνωρίζουμε επίσης πως η συντριπτική πλειοψηφία των φορέων θα παρουσιάσουν ελαφρά συμπτώματα, παρόμοια με αυτά της γρίπης.

Υπάρχουν και αρκετά άλλα μεγάλα ερωτήματα:

- Πόσο ισχυρός σύμμαχος θα είναι οι υψηλές, ξηρές, ηλιόλουστες μέρες του καλοκαιριού;
- Είναι ίδια η μολυσματικότητα συμπτωματικών και ασυμπτωματικών φορέων;
- Πώς αλλάζει η θνητότητα σε συνάρτηση με την ηλικία και τα υποκείμενα νοσήματα;
- Για πόσο καιρό προσφέρουν ανοσία τα αντισώματα και πόσο διαφέρει αυτό ανάμεσα σε ασθενείς;
- Υπάρχει συσχέτιση γενετικών δεικτών με την έκβαση της ασθένειας;

Χάρηκα ιδιαίτερα που το τελευταίο ερώτημα (μαζί με άλλα) τίθεται στην εμβληματική δράση για τον κορονοϊό από το δίκτυο των Ελλήνων Επιστημόνων που συντονίζουν ο φίλος Μανώλης Δερμιτζάκης και ο κ. Γοργούλης.

- Υπάρχει συσχέτιση της ανοσίας σε άλλους κορονοϊούς (κορονοϊοί υπάρχουν άφθονοι, απλά προκαλούν πολύ ήπια συμπτώματα) με την έκβαση της ασθένειας COVID-19;

Αυτά είναι ένα ακόμα από τα πολλά επιστημονικά ερωτήματα που θα χρειαστεί να απαντήσουμε. Υπάρχουν πολλά ακόμη επιστημονικά ερωτήματα, αλλά και πολλά ερωτήματα ηθικής φύσης που σχετίζονται με την πανδημία, και που θα απαντηθούν μέσα από επιλογές της κοινωνίας.

- Πώς βλέπετε να εξελίσσεται η κατάσταση;

Αργά! Η αύξηση της διαθεσιμότητας τεστ για την ανίχνευση του ιού αλλά και την ανίχνευση αντισωμάτων, θα οδηγήσει στη σταδιακή άρση των μέτρων, σε όλες τις χώρες. Η κάθε χώρα θα περάσει πρώτα μέσα από αυτό που λέμε «έξυπνο κλείδωμα» και θα καταλήξει σε κάτι που θα πούμε πιθανότατα «έξυπνο άνοιγμα». Θα κάνουμε μήνες ή χρόνια να δούμε γεμάτα γήπεδα και τεράστιες συναυλίες, αλλά ίσως αρχίσουμε να βλέπουμε θεατρικές παραστάσεις ή μικρές συναυλίες με περιορισμένο κοινό (όρια εισόδου), ενώ σύντομα, πιστεύω, θα δούμε ανοιχτά καταστήματα εστίασης, έστω και με περιορισμούς στην πυκνότητα των καθισμάτων.

Υπάρχει ακόμα διάχυτη η ψευδαίσθηση πως κάποια στιγμή θα βγει "το εμβόλιο" ή "το φάρμακο" και ο κορονοϊός θα "τελειώσει”. Το θεωρώ απίθανο. Φάρμακα ήδη αναδεικνύονται από τα υπάρχοντα, νέα φάρμακα σχεδιάζονται, και εμβόλια ήδη δοκιμάζονται. Όλα θα βοηθήσουν.  Έτσι, σιγά-σιγά πρέπει να περάσουμε από το δόγμα “κανένας νεκρός” στο “κανένας χωρίς προστασία και περίθαλψη” και να συνεχίσουμε την ζωή μας. Ας μην ξεχνάμε, ότι σε μια συνηθισμένη μέρα στην Ελλάδα πεθαίνουν περισσότεροι από 350 συμπολίτες μας από πολλές αιτίες - οι 15 από το κάπνισμα.

- Όταν λέτε “σιγά-σιγά από το δόγμα “κανένας νεκρός” πρέπει να περάσουμε στο “κανένας χωρίς προστασία και περίθαλψη” και να συνεχίσουμε την ζωή μας", τι ακριβώς εννοείτε; Πώς εφαρμόζεται και τι περιλαμβάνει το “κανένας χωρίς προστασία και περίθαλψη”;

Το δόγμα προστασίας στην Ελλάδα ήταν από την αρχή να περιοριστεί η εξάπλωση με δρακόντεια μέτρα, και εάν ήταν δυνατόν να φτάσουμε στο σημείο να μην νοσεί πλέον κανείς από COVID-19 έχοντας μηδενικές απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, “κανένας νεκρός” όπως έθεσε ως στόχο ο κ. Πρωθυπουργός. Αυτό δικαιώθηκε απόλυτα, πέτυχε σε τεράστιο βαθμό. Αλλά η ζωή πρέπει σιγά-σιγά να συνεχιστεί, μια και ο ιός δεν μπορεί να εξαφανιστεί ολοκληρωτικά, και πλήρως αποτελεσματικά, ασφαλή εμβόλια, για όλους, δεν θα υπάρξουν για μήνες.

Το ζητούμενο λοιπόν, είναι ο αριθμός των ασθενών να είναι ελεγχόμενος και εκτός ευαίσθητων ομάδων, ώστε όποιος ασθενής χρειάζεται νοσοκομειακή περίθαλψη να μπορεί να την έχει. Όπως όμως δεχόμαστε την παρουσία της γρίπης στην ζωή μας (στην Ελλάδα χάθηκαν από την γρίπη πάνω από 1.000 ζωές μέσα σε τρεις μήνες τον χειμώνα του 2018-2019 (https://eody.gov.gr/wp-content/uploads/2019/01/etisia_ekthesi_gripis_2018_2019.pdf), θα πρέπει να δεχτούμε ότι και η παρουσία του κορονοϊού θα φέρνει απώλειες. Δεν μπορούμε ούτε να τον εξαφανίσουμε, ούτε να μηδενίσουμε τις απώλειες με ένα διηνεκές lock down. Οφείλουμε όμως να παρέχουμε στους πολίτες ένα σύγχρονο σύστημα υγείας που θα μπορεί να βοηθά αποτελεσματικά όλους τους κατοίκους της χώρας μας, είτε ασθενούν από τον κορονοϊό, είτε από άλλες αιτίες. Αυτό περιλαμβάνει την ενίσχυση του συστήματος υγείας με τα απαραίτητα υλικά αλλά και με ειδικευμένο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό.

- Ο Δρ Τσιόδρας αναφέρθηκε στον δείκτη R0. Πρόσφατη διεθνής δημοσίευση αντιπρότεινε τον δείκτη RT. Θα άξιζε να τον εφαρμόσουμε και στην Ελλάδα;

Ο δείκτης Rt είναι μια ενδιαφέρουσα βελτίωση του R0, για να δείχνει “με μια ματιά” την πορεία των κρουσμάτων της επιδημίας. Δεν πιστεύω πως αξίζει να του δώσουμε έμφαση στην Ελλάδα, διότι οι αριθμοί των κρουσμάτων είναι τόσο μικροί που αμφιβάλλω αν θα έχει στατιστική αξιοπιστία. Είναι ένας ενδιαφέρων δείκτης χωρίς όμως κλινική σημασία αλλά και με μικρή πρακτική σημασία για πολιτικές αποφάσεις. Τα δεδομένα αποτυπώνονται με πολλούς τρόπους από τους ειδικούς, που υπό την εποπτεία του εξαίρετου κ. Τσιόδρα, έχουν ήδη τις γνώσεις αλλά και όλα τα απαραίτητα εργαλεία για τις αποφάσεις τους.

- Είναι η διαφορά στα δημόσια μέτρα το μόνο που μας διαχωρίζει από τους Ιταλούς και τους Ισπανούς, ή υπάρχουν και άλλα στοιχεία;

Τα δημόσια μέτρα φαίνεται να είναι αυτό που ονομάζουμε “αναγκαία αλλά μη ικανή συνθήκη”: ήταν δηλαδή απολύτως απαραίτητα για να περιοριστεί η εξάπλωση της νόσου, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα από μόνα τους. Από πρακτική άποψη κρατάμε το “αναγκαία” και στο μέλλον θα δούμε γιατί η λήψη των μέτρων δεν ήταν αρκετή για κάποιες χώρες ώστε να έχουν τα εξαίρετα αποτελέσματα της Ελλάδας.

- Ποια είναι τα καλά νέα μέχρι σήμερα; Και, βάσει της εμπειρίας σας, ποια καλά νέα ελπίζετε να προκύψουν;

Με βάση τις ελάχιστες πραγματικά απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, και πέρα από τις προσωπικές τραγωδίες, τα νέα δεν είναι απλά καλά: δεν θα μπορούσαν να είναι καλύτερα. Πρόκειται για τεράστια επιτυχία, μια επιτυχία που δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τα σκληρά μέτρα. Ελπίζω τα επόμενα καλά νέα να είναι πως ο ιός θα δείξει έντονη εποχικότητα, ώστε να κρούσματα να ελαχιστοποιηθούν το καλοκαίρι, και το φθινόπωρο να τον αντιμετωπίσουμε με επαγρύπνηση (με τεστ που θα είναι πιο πολλά, πιο γρήγορα, πιο φτηνά, πιο αξιόπιστα), αλλά και με νέα καλύτερα θεραπευτικά πρωτόκολλα, περιμένοντας και τα νέα εμβόλια.

Δευτέρα, 20 Απριλίου 2020

Ανθρωποι, αριθμοί και ηθική υπεροχή - Το Βήμα


Μια συνεργασία με το Νίκο Ψαρρό, καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας. 

Το κείμενο αυτό διαφέρει λίγο από το κείμενο που δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ και είναι συντομότερο κατά περίπου 50%.

Οι τελευταίες εβδομάδες δεν έθεσαν μόνο την οικονομική συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε δοκιμασία – ένα πρόβλημα που όπως φαίνεται βρήκε ακόμα μια φορά μια τυπικά ευρωπαϊκή συμβιβαστική λύση – αλλά και την ηθική αλληλοεκτίμηση των λαών και των κυβερνήσεών της. Αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, προσπάθησαν, η κάθε μία με διαφορετικό βαθμό επιτυχίας, να αναχαιτίσουν το πρώτο κύμα της πανδημίας του κορωνοϊού θέτοντας την κοινωνική και οικονομική ζωή τους σε ένα είδος «κορώνειας νάρκης». Η Ελλάδα, ανήκει στον κύκλο εκείνων των χωρών που αυτή η νάρκη είναι σχετικά βαθιά αλλά όπως φαίνεται και ιδιαίτερα αποτελεσματική (πιο αποτελεσματική από χώρες με παρόμοια ή και πιο σκληρή στρατηγική, αλλά αισθητά μικρότερη επιτυχία, όπως π.χ. η Πορτογαλία). Αυτό, δίνει στην Ελλάδα πολύτιμο χρόνο για να ανασυντάξει τις δυνάμεις της στην υγεία, ώστε να μπορέσει να αντιμετωπίσει καλύτερα τις επερχόμενες απειλές από τον νέο κορωνοϊό μέχρι να βρεθεί μια αποτελεσματική θεραπεία ή ένα δραστικό εμβόλιο.
Το οικονομικό τίμημα αυτής της προσπάθειας θα είναι, όπως γνωρίζουμε όλοι, βαρύ. Βαρύ είναι ήδη το τίμημα σε ψυχική ενέργεια, ιδιαίτερα σήμερα, που απαιτείται να υπομείνουμε όλοι τον περιορισμό και να αντισταθούμε στους πειρασμούς της άνοιξης, το κάλεσμα των ηθών και εθίμων μας, αλλά και αυτού που πολλοί θεωρούν ως ηθική και θρησκευτική τους υποχρέωση. Στην Ελλάδα της υπερδεκαετούς κρίσης, η μεγάλη πρόκληση θα είναι φυσικά και να αντισταθούμε στην έγνοια που μας κατακτά εν όψει μιας ακόμα περιόδου οικονομικής δυσπραγίας.

Η πλειοψηφία των κατοίκων της Ελλάδας, αποδέχτηκε τους περιορισμούς της «κορώνειας νάρκης» και τους εφαρμόζει με αξιοσημείωτη ευσυνειδησία. Αυτό όμως έδωσε την αφορμή να καλλιεργηθεί μια στάση που επικαλείται ένα είδος «ηθικής υπεροχής» του ελληνικού λαού και της πολιτική ηγεσίας της χώρας απέναντι σε χώρες και λαούς της Ευρώπης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ακολούθησαν, τουλάχιστον κατά τις πρώτες φάσεις της πανδημίας, μια όχι τόσο αυστηρή περιοριστική πολιτική σε ό,τι αφορά την κοινωνική και οικονομική δραστηριότητα των κατοίκων τους.

Όμως αυτό που επικρατεί σήμερα στην συλλογική μνήμη τουλάχιστον του ελληνικού συστήματος μαζικής ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης, που παλιά ονομαζόταν «κοινή γνώμη», είναι ότι οι πολιτικές ηγεσίες και οι λαοί αυτών των χωρών έχουν μια πιο σχετικιστική άποψη για την αξία της ανθρώπινης ζωής και λιγότερους ενδοιασμούς να την αντιπαραβάλουν με μεσο- και μακροπρόθεσμες οικονομικές, δημοσιονομικές και κοινωνικές συνέπειες.

Έτσι δημιουργείται η εντύπωση ότι οι «καλβινιστές» και «προτεστάντες» βόρειοι (κυρίως Ολλανδοί, Δανοί, Σουηδοί και Βρετανοί), είχαν λιγότερους ενδοιασμούς να συνυπολογίσουν στις προσπάθειες αντιμετώπισης της πανδημίας και έναν αριθμό νεκρών, όχι ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα, αλλά ως μέρος των ίδιων των μέτρων. Με άλλα λόγια στα συλλογικά μάτια της ελληνικής κοινής γνώμης παρουσιάστηκε η εικόνα μιας οικειοθελούς θυσίας ενός μέρους του πληθυσμού ως τίμημα για να σωθεί όχι μόνο ο υπόλοιπος πληθυσμός αλλά και η οικονομική και κοινωνική συνοχή αυτών των χωρών. Σε αντιπαραβολή εξυμνήθηκε από μερικούς το υψηλό αίσθημα αλληλεγγύης του ελληνικού λαού που δεν αφήνει κανένα αβοήθητο και θυσιάζει αγόγγυστα ακόμα και το προσωπικό οικονομικό του όφελος προκειμένου να συμβάλλει στην διάσωση όσο το δυνατόν περισσότερων ζωών χωρίς καμιά διάκριση.

Όμως ισχύει αυτή η τόσο αυστηρή διάκριση ανάμεσα στους «ωφελιμιστές» βόρειους και τους «αλτρουιστές» νότιους στην Ευρώπη; Μια πιο νηφάλια ματιά στην όλη κατάσταση θα δείξει ότι αυτή η διαφορά δεν υφίσταται καν. Σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση το δικαίωμα και η επιθυμία του ογδοντάχρονου να ζήσει μια μέρα περισσότερο δεν αντιπαραβάλλεται με το δικαίωμα και την επιθυμία του τριαντάχρονου να γίνει ογδόντα ετών. Πουθενά στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει κρατικός, δημόσιος ή ιδιωτικός φορέας που να λειτουργεί με γνώμονα το «αξιοδιαβίωτο» μιας ανθρώπινης ζωής. Παντού στην Ευρώπη όλοι φτάνουν και καμιά φορά ξεπερνούν τα όρια των δυνατοτήτων τους, προκειμένου να σώσουν μια ανθρώπινη ζωή ή να της χαρίσουν ακόμα μερικές ανάσες.

Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι ακόμα και η «αλτρουιστική» στάση, περιέχει στοιχεία ωφελιμιστικής συμπεριφοράς. Στην διάρκεια της αυστηρής καραντίνας, η (μικρή) π.χ. Ελλάδα περιμένει να μάθει από την εμπειρία των άλλων τα βέλτιστα πρωτόκολλα στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας, τις βέλτιστες θεραπευτικές αγωγές με υπάρχοντα φάρμακα, αλλά και περιμένει τα νέα φάρμακα ή εμβόλια που θα ανακαλύψουν κατά πάσα πιθανότητα επιστήμονες σε χώρες που δοκιμάζονται σκληρά και μαθαίνουν (και) από τις αποτυχίες τους.
Επίσης, μια πιο κοντινή ματιά στην συμπεριφορά των «αλτρουιστών» νότιων Ελλήνων (και φυσικά όχι μόνο αυτών, παρόμοια φαινόμενα απειθαρχίας και ατομικισμού παρατηρούμε και σε άλλες χώρες της Ευρώπης αλλά και του υπόλοιπου κόσμου) μας δείχνει ότι η ηθική τους υπεροχή έχει δυστυχώς ακόμα αδύνατες ρίζες. Αλλιώς δεν θα υπήρχε η ανάγκη ένας υφυπουργός εντεταλμένος με την οργάνωση της κοινωνικής άμυνας απέναντι στην πανδημία να συμπεριφέρεται ως ποιμενικός σκύλος που καθοδηγεί ένα κοπάδι αλαφιασμένα πρόβατα στο μαντρί προσπαθώντας να τα σώσει από τους λύκους.

Το κύριο ζητούμενο, και η πραγματικότητα, είναι πως τόσο η «ωφελιμιστική» όσο και η «αλτρουιστική» στρατηγική, οφείλουν να έχουν (και, ως πρόθεση, έχουν) ως μακροπρόθεσμο στόχο την υγεία και την ευημερία των πολιτών τους. Η υγεία των πολιτών εξαρτάται από την αποτελεσματική προστασία από όλα τα νοσήματα: καρδιαγγειακά, καρκίνους, διαβήτη, γρίπη, κτλ. Η επιτυχία μιας υποθετικής στρατηγικής μακρόχρονων περιορισμών, εγκλεισμού, άγχους, και μειωμένης πρόσβασης σε άλλες υπηρεσίες υγείας που θα κράταγε τα θύματα του κορωνοϊού σε κάτω από π.χ. 100, θα μπορούσε  να αμφισβητηθεί αν η μελλοντική στατιστική αποτίμηση μας έδειχνε έστω και μόνο μια μικρή αύξηση, π.χ. 5%, στους θανάτους από καρκίνο το πνεύμονα που ίσως καθυστερήσει η διάγνωση τους και θεραπεία τους, και θα ήταν πάνω από 250 άτομα.

Παρόλο που η διαφορά στις πολιτικές των ηγεσιών των διαφόρων κρατών είναι εμφανής, όλες φαίνεται να έχουν ευρεία αποδοχή από τους διαφορετικούς λαούς.  Η απάντηση στο γιατί η «βόρεια» επιλογή που φαίνεται αδιανόητη στο νότο, φαίνεται να είναι αποδεκτή στον βορρά, δεν είναι απλή. Έχει όμως να κάνει με μια στάση που έχει τις ρίζες της – όσο παράξενο κι αν ακούγεται αυτό – στην αριστοτελική και στην στωική ηθική. Είναι μια στάση απέναντι στην ζωή και στον θάνατο που αποδέχεται ότι το ευ ζην, η ευδαιμονία, μπορεί να εμπεριέχει και την ιδέα ενός «πρόωρου» θανάτου, πρόωρου σε σχέση με μια επιμήκυνση της ζωής με τεχνικά μέσα που θα είχε όμως ως συνέπεια την απώλεια της αυτονομίας και ίσως και της αυτοδιάθεσης του ανθρώπου. Έκφραση της στάσης αυτής είναι η εκούσια αποχώρηση από την ζωή πολλών ηλικιωμένων που πάσχουν από εκφυλιστικές ασθένειες, αλλά και η «εντολή» που δίνουν πολλοί να μην επιμηκυνθεί η ζωή τους με τεχνικά μέσα σε περίπτωση ενός βαρέως ιατρικού επεισοδίου (εγκεφαλικό, καρδιακό). Στην εποχή του κορωνοϊού, η στάση αυτή εκφράζεται και με την εντολή αρκετών – όχι όλων – ηλικιωμένων, να μην εισαχθούν για διασωλήνωση στο νοσοκομείο, αλλά να αφήσουν ήρεμα την τελευταία τους πνοή στο σπίτι τους με την απλή παροχή οξυγόνου, χωρίς να υποφέρουν. Ας μην ξεχνάμε,  πως ο «καλός» ή «ευκλεής θάνατος» του Ομηρικού Έκτορα, αντιπαραβάλλεται με τον αφύσικο και οδυνηρό θάνατο που αποδίδεται ως "κῆρ", ενώ το "καλώς θανεΐν" της Αντιγόνης είναι μια διαχρονική αξία που μάθαμε να υποτιμούμε.

Τόσο η «στωική» όσο και η «αλτρουιστική» στρατηγική είναι κατά την γνώμη μας εξίσου συμβατές με την ευρύτερη έννοια του ανθρωπισμού: αναζητούμε τις βέλτιστες λύσεις για όλους με βάση τη λογική, την ενσυναίσθηση, το ενδιαφέρον για τον συνάνθρωπο, και με την αξία της ανθρώπινης ζωής αλλά και με την αξιοπρέπεια ενός «καλού» θανάτου, ως αδιαπραγμάτευτες αξίες.

Κυριακή, 19 Απριλίου 2020

Ένα γιορτινό μπουκέτο από άλφα-έλικες


Πριν 25 χρόνια, φρέσκος μεταδιδακτορικός υπότροφος και χειρότερος ξερόλας από ότι σήμερα, βρήκα στο γραφείο μου ένα χειρόγραφο σημείωμα. Κάποιος Piet Borst, με ρώταγε αν θα ενδιαφερόμουν να δουλέψω παράλληλα με το κυρίως θέμα μου και σε μια περίεργη πρωτεΐνη που δεν είχα ξανακούσει ποτέ στην ζωή μου, και στην ουσία ακόμα και η ύπαρξη της ήταν θεωρητική. Ουσιαστικά, μου περιέγραφε την "ενεργότητα" της πρωτεΐνης, υποθέτοντας την ύπαρξη της. Ευτυχώς, ρώτησα ποιος είναι ο κύριος, και έμαθα ότι ήταν ο γενικός διευθυντής του ΝΚΙ, και ένας από τους πραγματικούς θρύλους της Μοριακής Βιολογίας αλλά και της Βιολογίας του Καρκίνου, του οποίου τα κατορθώματα δεν θα αποπειραθώ καν να απαριθμήσω. Του εξήγησα (πολύ ευγενικά αλλά μάλλον απόλυτα) ότι δεν μπορώ να τον βοηθήσω, μέχρι κάποιος να βρει το γονίδιο που είναι υπεύθυνο, να προσδιορίσει την ακολουθία του, και τότε του υποσχέθηκα πως θα το σκεφτώ να δουλέψω σε αυτή την πρωτεΐνη.

Πέντε χρόνια μετά, ο Πητ είχε βγει στην σύνταξη, και εγώ είχα επιστρέψει ως υπεύθυνος ερευνητικής ομάδας. Όταν λέμε ο Πητ είχε βγει στην σύνταξη, εννοούμε ότι δεν πληρωνόταν και δεν ήταν διευθυντής. Διότι δούλευε. Και μάλιστα, μην έχοντας πλέον κανένα διοικητικό ρόλο, το είχε ρίξει αποκλειστικά στην έρευνα, με ενθουσιασμό πρωτοετή υποψήφιου διδάκτορα. Πριν 20 χρόνια λοιπόν, έρχεται αυτή την φορά στο γραφείο μου, με τον κωδικό του γονιδίου στην βάση δεδομένων, και μου υπενθυμίζει την υπόσχεση μου. Κοιτάω τα δεδομένα, και διαπιστώνω ότι στην ουσία δεν μπορούσα να αρνηθώ, πέραν μιας λεπτομέρειας.

Η λεπτομέρεια,  πως το ινστιτούτο ήταν ακόμα το Ολλανδικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο. Και η πρωτεΐνη αυτή ήταν ενδιαφέρουσα, γιατί υπάρχει μόνον στα παράσιτα που προκαλούν Λεϊσμανίαση και Τρυπανοσωμίαση. Δυο αρρώστιες από τις οποίες πεθαίνουν κάθε χρόνο μόλις 2,500,000 άνθρωποι, και λέω "μόλις" διότι είναι από τους ξεβράκωτους, χωρίς λεφτά. Οπότε ούτε για καραντίνες ακούμε, ούτε για πανδημίες, ούτε θεωρίες συνωμοσίας για το πως βοηθάει το λεμόνι και να αποφεύγετε την ζάχαρη, και κυρίως: δεν έχει λεφτά άρα οι εταιρείες δεν το παίρνουν και πολύ φανατικά, και ο Μπίλαρος καλό παλικάρι, έχει μια εμμονή με τα εμβόλια και δεν δίνει λεφτά για βασική έρευνα και φάρμακα.

Κάτι το φιλότιμο, κάτι το ενδιαφέρον, κάτι η εγγενής μου αντιδραστικότητα "τι θα μου πείτε δηλαδή αν δεν είναι για καρκίνο αφού του Πητ δεν του είχατε πει τίποτε;", κάτι και κάποια υπολείμματα κοινωνική συνείδησης, το άρχισα.

Η πρωτεΐνη αυτή είναι πραγματικά μοναδική. Προσθέτει στο DNA των παρασίτων μια βάση, που ο Πητ όταν την ανακάλυψε ονόμασε "βάση J", που είναι απαραίτητη για την επιβίωση τους. Μια και η πρωτείνη δεν υπάρχει καν στους ανθρώπους, όπως δεν υπάρχει φυσικά και η βάση J, αν αναστείλεις την λειτουργία της ... μπίνγκο. Τέζα το παράσιτο, χωρίς να πάθει κάτι ο ξενιστής (ο ξεβράκωτος που λέγαμε). Ο τέλειος στόχος για φάρμακο.

Για σχεδόν μια δεκαετία, δεν είχαμε δει προκοπή. Τελικά, το 2010 περίπου, ήταν η χρονιά μας. Πρώτον, με βάση το γονιδίωμα των παρασίτων, βρήκαμε γιατί η βάση J είναι απαραίτητη, λόγω του ρόλου της στον τερματισμό της μεταγραφής. Δεύτερον, ένα εργαστήριο στην Αμερική ανακάλυψε ότι μια παρόμοια πρωτεΐνη στο ανθρώπινο γονιδίωμα σχετίζεται με το καρκίνο, ξεκινώντας στην ουσία ένα καινούριο τομέα έρευνας με βάση μια δημοσίευση μας του 2007 (που μέχρι τότε κανείς δεν είχε προσέξει, αλλά έγινε μετά αρκετά διάσημη). Και τέλος, προσδιορίσαμε την δομή ενός μικρού κομματιού της πρωτεΐνης και την λειτουργία του στην πρόσδεση στο DNA. Μάλιστα είχε μια νέα υπερδομή, που ονομάσαμε "μπουκέτο από έλικες".
Δημοσιεύσαμε καλά (NAR, JACS, Cell) και το project χρηματοδοτήθηκε για πρώτη φορά - λόγω της σχέσης του με την ανθρώπινη πρωτεΐνη φυσικά. Συνεχίσαμε την δουλειά μας στην βάση J, και στην κυρίως πρωτεΐνη που λέγαμε, την JBP1, χωρίς ποτέ να πάρουμε τους απαραίτητους κρυστάλλους για τις μελέτες μας. Τα τελευταία χρόνια η κρύο-ηλεκτρονική μικροσκοπία ήρθε να ανατρέψει τις ισορροπίες, φέρνοντας μια μικρή επανάσταση.

Έλα όμως που η κρύο-ηλεκτρονική μικροσκοπία έχει μια ιδιομορφία: ήταν σχεδόν αδύνατο να δουλέψει για σχετικά μικρές πρωτεΐνες, όπως η JBP1 που ήταν "στο όριο" (90 kD). Πριν από δυο χρόνια, σε μια κουβέντα με τον Richard Henderson, μου είπε το εξής απλό: "ετοίμασε το δείγμα, και όταν βγει ο κατάλληλος ανιχνευτής σε δυο χρόνια, θα είσαι έτοιμος". Ο κατάλληλος ανιχνευτής βγήκε, και στο τέλος του προηγούμενου καλοκαιριού μαζέψαμε τα δεδομένα. Αλλά μέχρι τότε τα λεφτά είχαν τελειώσει.

Τον Σεπτέμβριο, πρόσφερα την έρευνα αυτή σε έναν προπτυχιακό που ήθελε να έρθει για πρακτική στο εργαστήριο μας για έναν χρόνο, με διακοπή των σπουδών του. Ο William αποδείχτηκε τελικά χωρίς υπερβολή ο πιο έξυπνος φοιτητής που έχω δει σε αυτή την ηλικία (ειρήσθω εν παρόδω, ο πατέρας του είναι ένας από τους πιο διάσημους δομικούς ιολόγους στην Αγγλία και πίσω από πολλές εξελίξεις με τον αναπόφευκτο κορονοϊό, το μήλο έπεσε κάτω από την μηλιά).

Σήμερα το πρωί ο William μου έστειλε αυτόν τον "χάρτη" από την καραντίνα ... η πρώτη μας δομή ηλεκτρονικής μικροσκοπίας είναι γεγονός, και μάλλον ρεκόρ για την μικρότερη μη-ολιγομερή νέα (άγνωστη μέχρι τώρα) δομή πρωτεΐνης από δεδομένα ηλεκτρονικής μικροσκοπίας! Και το "μπουκέτο" πήρε μόλις λίγα λεπτά για να "ταιριάξει" σε μια μικρή περιοχή του χάρτη.




Ωραίο δώρο για την γιορτή μου!

Όλα τα λεφτά η αντίδραση του 86χρονου πλέον αειθαλούς Πητ:

- "Με κρατάτε ζωντανό - αρνούμαι να τα τινάξω πριν τελειώσει αυτή η δομή".

Λέω να το καθυστερήσουμε λιγάκι ακόμα.







Τετάρτη, 15 Απριλίου 2020

COVID-19: Συνέντευξη - Supergreeks.com


Μπορείτε να μας δώσετε μερικές πληροφορίες για εσάς, και ειδικότερα σχετικά με το πεδίο της δραστηριότητάς σας και για το έργο σας στον ερευνητικό και επιστημονικό χώρο;

Γεννήθηκα και σπούδασα στην Ελλάδα, αλλά ζω και εργάζομαι στην Ευρώπη (Γερμανία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία) για τριάντα  σχεδόν χρόνια. Είμαι πτυχιούχος Βιολογίας απο το Πανεπιστήμιο Αθηνών, με διδακτορικό στην Βιοχημεία από το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας και το Πανεπιστήμιο της Υόρκης. Εργάζομαι  στην έρευνα για τον καρκίνο και πιο συγκεκριμένα στον χαρακτηρισμό νέων στόχων για την ανάπτυξη φαρμάκων και τα πρώτα στάδια της ταυτοποίησης νέων χημικών ενώσεων «οδηγών» για νέα φάρμακα. Τα τελευταία είκοσι χρόνια εργάζομαι στο Ολλανδικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο (AvL/ΝΚΙ), από το το 2018 είμαι καθηγητής (bijzondere hoogleraar) στον Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, από το 2019 μέλος και του Ινστιτούτου Oncode και από το 2020 συντονιστής του προγράμματος Υποδομών Δομικής Βιολογίας στο Ευρωπαϊκό πρόγραμμα Horizon2020 iNEXT-Discovery.

Σαν επιστήμονας αλλά και σαν άνθρωπος, πώς αντιμετωπίσατε (και αντιμετωπίζετε) την παρούσα κατάσταση της πανδημίας; Οι γνώσεις σας και η εμπειρία σας σας βοήθησαν να μπορέσετε να προβλέψετε την τροπή που έχουν πάρει τα πράγματα; Σε ποιο σημείο αντιληφθήκατε ότι ίσως η κατάσταση είναι πιο σοβαρή και πιο ‘’κοντά’’ στην πραγματικότητα που βιώναμε?

Όχι, πιστεύω πως δεν πρόβλεψα την τροπή των πραγμάτων πιο νωρίς από άλλους. Εργάζομαι από το σπίτι, κατά πάσα  πιθανότητα πέρασα ήδη την ασθένεια αλλά ελαφρά (είχα τα κύρια συμπτώματα αλλά όχι αρκετά για τεστ), και μετά απο δυο εβδομάδες στο σπίτι προσπαθώ να επανέλθω γράφοντας, περπατώντας, κάνοντας διαδικτυακά μαθήματα, και συζητώντας με τους συνεργάτες μου. Δυστυχώς σήμερα θα έχω την εμπειρία της πρώτης συμμετοχής σε διαδικτυακή κηδεία, ενός ηλικωμένου πρώην συνεργάτη που πέθανε ξαφνικά, από ανακοπή.  Την επόμενη εβδομάδα θα συμμετάσχω και στην πρώτη μου διαδικτυακή τελετή για απονομή διδακτορικού τίτλου σπουδών.

Αντιλήφθηκα την αλλαγή προς την πραγματικότητα που ζούμε, περισσότερο από την πρόσκληση μου σε ραδιοφωνικές συνεντεύξεις  στην Ελλάδα και την … αύξηση σε αιτήσεις φιλίας στο Facebook! Φυσικά, η Δομική Βιολογία έχει κρίσιμο ρόλο στην ανάπτυξη φαρμάκων και εμβολίων για τον κορονοϊό, και ο ρόλος μου στον συντονισμό των απαραίτητων υποδομών με βρήκε με ενεργό ρόλο σε αρκετές εξελίξεις, έστω και έμμεσα, μια και αρκετοί φίλοι και συνεργάτες εργάζονται σε διάφορες προσεγγίσεις – και εγώ άλλωστε έχω εργασθεί στην κατανόηση του μηχανισμού προσβολής των κυττάρων από μια διαφορετική ομάδα ιών (πικόρνα).

Η φωτογραφία είναι στο ιστορικό γραφείο του Κωστή Παλαμά, στο κεντρικό κτίριο του ΕΚΠΑ, στο διάλειμμα μιας αξιολόγησης στην "Αίθουσα Κωστή Παλαμά"
Έχουμε δει συχνά την σύγκριση του νέου κορονοϊού με τον ιό της γρίπης, η οποία συχνά περιλαμβάνει νούμερα κρουσμάτων και θυμάτων, με την εποχική γρίπη να υπερέχει κατά πολύ. Είναι βάσιμη η σύγκριση του νέου κορονοϊού και των θυμάτων του με την εποχική γρίπη , εφόσον δεν έχουμε δει πως θα εξελιχθεί ο νέος ιός τους επόμενους μήνες; Από την άλλη πλευρά, γιατί δεν υπάρχει παρόμοια αντιμετώπιση από τα κράτη, βλέποντας τα υψηλά ποσοστά κρουσμάτων και θνησιμότητας της εποχιακής γρίπης, κατά την γνώμη σας; (ενδεικτικά αναφέρουμε ότι σύμφωνα με τον CDC, σε διάστημα 6 μηνών έχουν πεθάνει 24.000-62.000 άνθρωποι στις ΗΠΑ, αλλά δεν υπήρχε τόση διαρκής ενημέρωση όσο υπάρχει με τον COVID-19, πηγή: https://www.cdc.gov/flu/about/burden/preliminary-in-season-estimates.htm)

Μα και στην Ελλάδα η μελέτη του ΕΟΔΥ για το 2019 έδειξε 1,200 νεκρούς από την γρίπη, και στην Ολλανδία ξέρουμε πως έχουμε 3,000 με 12,000 νεκρούς από την γρίπη, ανάλογα με την χρονιά. Η γρίπη έχει μια διαφορά: με το που αρρωσταίνεις, σε ρίχνει στο κρεβάτι! Ο κορονοϊός αργεί να κάνει συμπτώματα, και οι φορείς συνεχίζουν την ζωή τους κανονικά μεταφέροντας τον ιό σε πολύ περισσότερους συμπολίτες από ότι η εποχική γρίπη. Για την γρίπη έχομε το εμβόλιο, έχουμε φάρμακα, έχουμε πρωτόκολλα αντιμετώπισης, και παρέχουμε την απαραίτητη περίθαλψη σε όλους τους ασθενείς, επειδή κάθε χρονιά ξέρουμε τι να περιμένουμε. Ξέρουμε, ότι οι απώλειες είναι σχεδόν αναπόφευκτες, και ξέρουμε ότι κάνουμε ότι μπορούμε για να τις αποφύγουμε! Και εδώ είναι η μεγάλη διαφορά με τον κορονοϊό!  Όχι μόνο δεν ξέραμε τι μας περιμένει, αλλά όταν μάθαμε, διαπιστώσαμε ότι η ένας τεράστιος αριθμός ασθενών χρειάζεται εισαγωγή σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ). Ο λόγος που τα μέτρα ήταν απαραίτητα είναι για να αντέξει το σύστημα υγείας να παρέχει την απαραίτητη περίθαλψη: να φτιάξουμε νέες ΜΕΘ (η Ολλανδία τις υπέρ-τριπλασίασε) και να βελτιώσουμε τα ιατρικά πρωτόκολλα.

Τέλος, ο κορονοϊός, παρά τα μέτρα, μέχρι το τέλος του χρόνου θα ξεπεράσει σε απώλειες τις χειρότερες χρονιές γρίπης μεταπολεμικά.  Δεν είναι μια απλή εποχική γρίπη.

Θεωρείτε τα μέτρα προστασίας που εφαρμόζονται στην Ολλανδία ελαστικά; Θα έπρεπε να υπάρχει μεγαλύτερη αυστηροποίηση των μέτρων, σύμφωνα πάντα με την επιστημονική σας ιδιότητα, ή θεωρείτε ότι κάτι τέτοιο ίσως να μην λειτουργούσε μακροχρόνια;

Νομίζω πως τα μέτρα της Ολλανδία σε γενικές γραμμές ήταν απόλυτα συμμετρικά με το πρόβλημα, σε γενικές γραμμές. Οι ΜΕΘ άντεξαν, το σύστημα υγείας άντεξε. Οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, όσο σκληρό και να ακούγεται αυτό,  σε βάθος χρόνου θα ήταν οι ίδιες, και με πιο σκληρά μέτρα.

To Βέλγιο πήρε ακριβώς τα ίδια μέτρα με την Ελλάδα και μάλιστα 2-3 μέρες πιο μπροστά. Γιατί στο Βέλγιο αριθμούμε, πλέον, εκατόμβες νεκρών, ενώ στην Ελλάδα, την ίδια ώρα, όχι; Είναι η καραντίνα και τα σκληρά μέτρα η λύση τελικά; 

Το καρναβάλι στο (καθολικό) Βέλγιο, όπως και στην Νότια Ολλανδία (όπου έχουμε την συντριπτική πλειοψηφία σε θανάτους) ήταν μάλλον καθοριστικό για την αρχική διασπορά, που δύσκολα «μαζεύτηκε». Μαζί με το καρναβάλι, η πυκνότητα πληθυσμού, αλλά και οι τεράστιες σε όγκο διεθνείς και εγχώριες μετακινήσεις, «έκαψαν» το Βέλγιο και Νότια Ολλανδία. Η Ελλάδα έχει ελάχιστες μετακινήσεις εντός της χώρας, ελάχιστες διεθνείς πτήσεις τον χειμώνα (σε σχέση με τις Βρυξέλλες ή το Σκίπχολ του Άμστερνταμ …), και μαζί με τα σκληρά μέτρα, τα πήγε εξαιρετικά. Τα σκληρά μέτρα ήταν απόλυτα απαραίτητα, όπως θα είναι απόλυτα απαραίτητη η χαλάρωση τους με γνώμονα τις αντοχές του συστήματος υγείας και τις ιδιαιτερότητες κάποιων πληθυσμιακών ομάδων.

Πότε υπολογίζουμε να υπάρχουν επαρκή τεστ για όλα τα κράτη παγκοσμίως, άρα και την καταπολέμηση της πανδημίας;  Όσον αφορά το εμβόλιο, σαφώς το σημαντικότερο βήμα είναι να έχουμε κάτι σε εργαστηριακό επίπεδο που θα προχωρήσει σε δοκιμές. Εφόσον έχει ανακαλυφθεί και δημιουργηθεί αυτό, ποια στάδια ακολουθούν μέχρι το εμβόλιο να βγει στην αγορά; Πόσοι μήνες (ή χρόνια) μπορεί να χρειαστούν;

Τεστ, τόσο ανίχνευσης του ιού όσο και ανοσολογικά, υπάρχουν ήδη σε επάρκεια για τις κλινικές αποφάσεις, και σύντομα θα υπάρχουν  σε επάρκεια και για πολιτικές αποφάσεις.

Ήδη υπάρχουν πέντε εμβόλια σε κλινικές δομικές και συνολικά πενήντα σε διάφορα στάδια ανάπτυξης. Σίγουρα, τους επόμενους 2-3 μήνες, κάποια θα αποδειχθεί πως παρέχουν προστασία. Το ερώτημα είναι οι παρενέργειες που μπορεί να υπάρξουν, με βάση την εμπειρία μας από τον πρώτο SARS. Ένα εμβόλιο με σοβαρές παρενέργειες στο 1% του πληθυσμού, θα είναι απόλυτα αποδεκτό για τους άνω των 70 ή 80 που δείχνουν ιδιαίτερα ευάλωτοι στον κορονοϊό, αλλά απόλυτα απαράδεκτο για τους κάτω των 50 (όπου ο κορονοϊος έχει θνητότητα αρκετά κάτω από 1 στους 1,000). Τα εμβόλια, σε συνδυασμό με φάρμακα για τους νοσούντες, θα είναι ένας συνδυασμός που σταδιακά θα μας βγάλει από την κρίση. Δεν θα υπάρξει ¨μαγική λύση¨.

Πότε εκτιμάτε ότι θα μπορούμε να πούμε ότι ‘’ανοίγουμε τα σύνορα’’ και ότι η ζωή συνεχίζεται όπως πριν; Η διαρκής ενημέρωση που λαμβάνουμε θα έχει επίδραση στο πώς αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα, την επαφή με τους συνανθρώπους μας, τον τρόπο που εργαζόμαστε, που χρησιμοποιούμε τα ΜΜΜ; Θεωρείτε ότι η αποκατάσταση μπορεί να πάρει χρόνια; 

Δεν θα υπάρξει απότομη αλλαγή, αλλά σταδιακές προσαρμογές, σταδιακή χαλάρωση. Πιστεύω πως τίποτε δεν θα είναι το ίδιο «μετά». Ξέρετε κάτι; Έχω χρυσή κάρτα της KLM εδώ και είκοσι χρόνια, μια δυο φορές τον μήνα «πεταγόμουνα» στην Οξφόρδη η στην Φρανκφούρτη για συναντήσεις! Ε, λοιπόν, μια χαρά γίνεται το 90% αυτών των συναντήσεων και διαδικτυακά! Κατάλαβα ότι εργάζομαι αποδοτικά και από το σπίτι! Κάτι μάθαμε και από τον κορονοϊό! Η αποκατάσταση είναι και ευκαιρία να κάνουμε κάτι καλύτερα!

Ποια είναι η κατάσταση που επικρατεί αυτή τη στιγμή στα Ολλανδικά και Βελγικά νοσοκομεία; 

Η εικόνα μου είνα απλά από το  RIVM ( Εθνικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας
και περιβάλλοντος στην Ολλανδία): τα νοσοκομεία ζορίζονται αλλά αντέχουν. Στο AvL ξέρω πως αγωνιζόμαστε να εξυπηρετήσουμε όλους τους καρκινοπαθείς και από άλλα νοσοκομεία (για να μην εκτεθούν οι καρκινοπαθείς στον κορονοϊό σε νοσοκομεία που είναι κέντρα αναφοράς για αυτό) και οι συνάδελφοι τα καταφέρνουν.


Ο δυσκολότερος χειρισμός είναι για τους «expats». Δύσκολα εξηγείς στον «συναισθηματικό» Έλληνα πως βλέπει την κατάσταση ο «ψυχρός» Ολλανδός – και αντίστροφα. Θεωρώ σημαντικό να υπάρχει εμπιστοσύνη και επιείκεια: να δεχτούμε ότι όλοι έχουν τις καλύτερες προθέσεις αλλά αποτυχίες θα υπάρξουν.

Ένα μήνυμα για όλους τους Έλληνες και για την εποχή που βιώνουμε.

Ομοψυχία, εμπιστοσύνη, αλληλοβοήθεια, ψυχραιμία.

Κυριακή, 5 Απριλίου 2020

Η σημασία των διαγνωστικών τεστ για τον κορονοϊό - Καθημερινή


Μια συνεργασία με τον Γιώργο Παυλάκη και την Έλενα Πιτέλου

Η πρόσφατη πανδημία έχει δημιουργήσει κατάσταση ανάγκης παγκόσμια, και τεράστιο ενδιαφέρον για ενημέρωση του κοινού αλλά και για γρήγορους τρόπους αντιμετώπισης.
Η γρήγορη ανάπτυξη διαγνωστικών τεστ για τον ιο είναι πολύτιμη για την παρακολούθηση και αντιμετώπιση της επιδημίας. Χωρίς διαγνωστικά τεστ ο ιός βλέπει εμάς αλλά εμείς δεν αναγνωρίζουμε τον ιό παρά μόνο όταν μας χτυπήσει. Εξειδικευμένα τεστ είναι απολύτως απαραίτητα για την ανάπτυξη φαρμάκων και εμβολίων.

Παραθέτουμε μια σύντομη περιγραφή των διαφόρων τεστ που χρησιμοποιούνται τώρα και στο άμεσο μέλλον, ώστε να χρησιμεύσει σαν βάση για ενημέρωση και κατανόηση μερικών από τα πολλαπλά προβλήματα που βάζει στην παρούσα φάση η επιδημία.

Τα τεστ για την ανίχνευση και μελέτη του κορωνοιού διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες:
  1. Αυτά που ανιχνεύουν την παρουσία του ιού μετρώντας είτε το γενετικό του υλικό (RNA, με τη μέθοδο PCR), είτε τις πρωτεινες του.
  2. Τεστ που ανιχνευουν αντισωματα στον ιο, δηλαδη την ανοσολογικη απαντηση του μολυσμενου ατομου 
  3. Λειτουργικά τεστ που ανιχνεύουν τη δράση του ιου στα ανθρώπινα κύτταρα η στο δοκιμαστικό σωλήνα

Στην κλινική εφαρμόζεται σημερα το PCR (1Α). Το (2), αντισώματα, αρχίζει επίσης να εφαρμόζεται και θα είναι ένα εργαλειο με μεγάλη χρησιμότητα. Τα λειτουργικα τεστ (3) είναι υπο αναπτυξη. Μετρούν διάφορες λειτουργίες του ιού, και χρησιμοποιούνται για να δοκιμαστούν φάρμακα και άλλες θεραπείες. Μια πολύ σημαντικη χρήση είναι η εφαρμογη για την ανεύρεση αντισωμάτων που εμποδίζουν την μόλυνση. Αυτή είναι η μορφή ανοσοθεραπείας που ισως μας δώσει γρήγορα και αποτελεσματικά εργαλεία για την θεραπεία του COVID-19.

1 PCR: Υπάρχουν ήδη διαφορετικά PCR τεστ για κορωνοιο, μερικα είναι ποιοτικά, δηλαδή δινουν απάντηση ΘΕΤΙΚΟ η ΑΡΝΗΤΙΚΟ. Άλλα είναι ποσοτικά, δηλαδή μετράνε πόσα ακριβώς μόρια ιου βρίσκονται στο δείγμα. Μερικά μετράνε γρήγορα και απλά ένα δείγμα, άλλα μετράνε ταυτόχρονα εκατονταδες δειγματα για πολλους ασθενεις, π.χ. για ένα νοσοκομείο η μια πόλη ολόκληρη. Αυτή την εποχή υπάρχει μια παγκόσμια έλλειψη σε διαγνωστικα PCR τεστ που οφείλεται σε διάφορα προβλήματα υλικών, παραγωγής και ελέγχου ποιότητας, καθώς και στο γεγονός ότι η ζήτηση γιγαντωθηκε σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.

Έχουν ακουστεί προτάσεις ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να παρέμβουν και να εθνικοποιήσουν την παραγωγή διαγνωστικών, αλλα αυτό είναι ανεδαφικό διοτι θα καθυστερήσει ακόμα περισσότερο την παραγωγή. Οι εταιρείες διαγνωστικό, που εχουν πείρα στην παραγωγή και τον έλεγχο ποιότητας θα λύσουν γρήγορα το πρόβλημα.

2. Αντισώματα: Μετα τη μόλυνση και πολλαπλασιασμό του ιου, ο οργανισμος παραγει αντισωματα και κυτταρα που μπλοκαρουν η σκοτωνουν τον ιο. Τα αντισωματα αρχιζουν να παραγονται περιπου 7 μερες μετα την μολυνση και συνεχιζουν να βρισκονται στο αιμα για μηνες, τουλάχιστον. Κανένας μας δεν εχει αντισωματα εναντιον του ιου πριν τη μολυνση, γι αυτό και μεταδιδεται τοσο γρηγορα και ευκολα. Το τεστ αντισωματων δεν μετραει λοιπον τον ιο αλλα την αντιδραση στον ιο. Αυτοι που εχουν αντισωματα, σημαινει ότι εχουν μολυνθει στο παρελθον, πριν τουλάχιστον 7 ημερες.

Συγκρίνοντας τις δυο μεγαλες κατηγοριες των διαγνωστικων τεστ, PCR και αντισωματα, μπορουμε να βρουμε πλεονεκτηματα που κανουν και τα δυο πολύ χρησιμα. Το PCR είναι ευαισθητο και ειδικό για τον ιο, θετικοποιειται μετα από 3 περιπου μερες από τη μολυνση και μενει θετικο για περιπου δυο εβδομαδες. Τα σημερινά PCR τεστ δινουν ψευδή αρνητικα αποτελέσματα εως και σε 30% των δειγματων. Το τεστ αντισωματων θετικοποιειται μετα από μια εβδομαδα περιπου, παραμενει θετικο για μηνες και εχει λιγα ψευδως αρνητικα αποτελεσματα, (λιγοτερα από 10%).  Η μέτρηση αντισωματων είναι ο ευκολοτερος και γρηγοροτερος τροπος να υπολογισει κανεις τις μολύνσεις στον πληθυσμο, και να παρακολουθησει την πορεια της επιδημιας σε συχνα διαστήματα.

Η εφαρμογη του ποσοτικου PCR ακριβειας, με συχνες μετρησεις κατά την διαρκεια της νοσου μπορει να δωσει πληροφοριες σημαντικες για την κλινικη διαχειρηση του ασθενους.
Η οσο ταχυτερη εφαρμογη επιλεκτικα και των δυο τεχνολογιων θα είναι πολύ σημαντικη για την αντιμετωπιση της πανδημιας. Οι αποφασεις για τον σχεδιασμο πρεπει να παρθουν αξιολογωντας ολες τις παραμετρους και επισης την διαθεσιμοτητα των τεστ. Το πρωτο κλινικο τεστ για αντισωματα μολις εγκριθηκε στην Αμερικη, και επονται πολλα αλλα.

Παρασκευή, 3 Απριλίου 2020

Νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις για τον κορονοϊό


Ανεξάρτητα από τα τεστ και τα σκληρά μέτρα δημόσια υγείας, ο κορονοϊός θα συνεχίσει να κυκλοφορεί ανάμεσα μας. Από όσους κολλήσουν τον κορονοϊό, οι μισοί τουλάχιστον δεν θα το καταλάβουν, και από τους υπόλοιπους μισούς ένας στου πέντε θα χρειαστεί νοσοκομειακή περίθαλψη. Τι θα μπορούν να κάνουν οι γιατροί για αυτούς τους ασθενείς πέραν από την παροχή οξυγόνου ή την αναπνευστική υποστήριξη;

Η εστίαση για τις θεραπευτικές αντιμετωπίσεις βρίσκεται αυτή την στιγμή στην χρησιμοποίηση φαρμάκων που υπάρχουν ήδη στην αγορά και έχουν χρησιμοποιηθεί για άλλες ασθένειες. Παράλληλα πολλές εταιρείες προχωρούν στην δημιουργία νέων εξειδικευμένων φαρμάκων, με στόχο τα συγκεκριμένα ένζυμα του SARS-Cov-2.

Περισσότερες από δώδεκα κλινικές δοκιμές έχουν εγκριθεί και “τρέχουν” αυτή την στιγμή, βασισμένες σε ήδη υπάρχοντα φάρμακα.  Οι πιο ενδιαφέρουσες από αυτές τις προσεγγίσεις διεθνώς είναι αυτές που συμπεριλαμβάνονται στην πλέον μαζική κλινική δοκιμή στην ιστορία της ανθρωπότητας, που ξεκίνησε η ΠΟΥ και ονομάστηκε SOLIDARITY. Σε αυτή την παγκόσμια κλινική δοκιμή, τα νοσοκομεία θα δίνουν στην δοκιμή μόνον την ημερομηνία εισαγωγής του ασθενούς, την ημερομηνία που ο ασθενής πέθανε ή πήρε εξιτήριο, και εάν ο ασθενής χρειάστηκε  παροχή οξυγόνου ή αναπνευστική υποστήριξη. Η κάθε μια προσέγγιση έχει υπέρ και κατά.

Το Remdesivir, που αναπτύχθηκε από την Gilead Sciences για την καταπολέμηση του Ebola και των σχετικών ιών, σταματά τον ιικό αναδιπλασιασμό αναστέλλοντας ένα βασικό ιικό ένζυμο, την RNA πολυμεράση. Δεν βοήθησε τους ασθενείς με την Ebola σε δοκιμασία κατά τη διάρκεια της επιδημίας του 2019 στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, αλλά το 2017, οι ερευνητές έδειξαν σε δοκιμαστικούς σωλήνες και μελέτες σε ζώα ότι το φάρμακο μπορεί να αναστείλει τους ιούς SARS και MERS. Το φάρμακο, το οποίο χορηγείται ενδοφλεβίως, έχει χρησιμοποιηθεί σε εκατοντάδες ασθενείς COVID-19 στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη για παρηγορητική χρήση και μερικοί γιατροί έχουν αναφέρει θετικές ενδείξεις, αλλά δεν υπάρχουν σαφή δεδομένα. Η Gilead αναφέρει ότι τώρα αρχίζει να παρέχει το remdesivir κάτω από μια απλούστερη ονομασία "διευρυμένης χρήσης”, και πέντε άλλες κλινικές δοκιμές που διεξάγονται στην Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες το δοκιμάζουν και ενδέχεται να έχουν προκαταρκτικά αποτελέσματα σύντομα. Όπως και τα περισσότερα φάρμακα για οξείες λοιμώξεις, το remdesivir μπορεί να είναι πολύ πιο ισχυρό εάν δοθεί σύντομα μετά τα πρώτα σοβαρά συμπτώματα: είναι όμως ενδοφλέβιο φάρμακο, είναι ακριβό, και 85 από τους 100 ανθρώπους δεν το χρειάζονται, επειδή απλά δεν θα αναπτύξουν σοβαρή ασθένεια.

Η χλωροκίνη και η υδροξυχλωροκίνη έχουν λάβει έντονη προσοχή λόγω των θετικών αποτελεσμάτων από μικρές μελέτες και την έγκριση του προέδρου Donald Trump, ο οποίος δήλωσε ότι «έχω ένα καλό προαίσθημα». Τα φάρμακα αυτά μειώνουν την οξύτητα στα ενδοσώματα, μικρούς σάκους μεταφοράς του κυττάρου που “κλέβουν” οι ιοί κατά τη διάρκεια της μόλυνσης για να μπουν στα κύτταρα. Μελέτες σε κυτταρικές καλλιέργειες έχουν δείξει ότι η χλωροκίνη μπορεί να παγιδεύσει τον ιό, αλλά οι απαιτούμενες δόσεις είναι συνήθως υψηλές και θα μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρή τοξικότητα. Έχει δοκιμαστεί ήδη σε πολλούς ιούς, και ποτέ δεν δουλεύει στον άνθρωπο. Τα αποτελέσματα της χλωροκίνης σε ασθενείς με COVID-19 είναι παράξενα. Οι Κινέζοι ερευνητές που έκαναν θεραπεία σε περισσότερους από 100 ασθενείς έδειξαν οφέλη χλωροκίνης σε μια επιστολή στο BioScience, αλλά δεν δημοσίευσαν στοιχεία. Και ο ΠΟΥ λέει ότι "δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα" από περισσότερες από 20 άλλες μελέτες COVID-19 στην Κίνα που χρησιμοποιούν χλωροκίνη ή υδροξυχλωροκίνη. Ο Γάλλος μικροβιολόγος Didier Raoult και συνεργάτες του δημοσίευσαν μια μελέτη χορήγησης υδροξυχλωροκίνης σε 20 ασθενείς COVID-19 και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι ασθενείς είχαν μειωμένο ιικό φορτίο σε ρινικά επιχρίσματα, ειδικά σε συνδυασμό με το αντιβιοτικό αζιθρομυκίνη. Ωστόσο, η δημοσίευση δεν τυχαιοποιήθηκε και δεν ανέφερε κλινικά αποτελέσματα όπως δύο θάνατοι. Μια νέα κλινική μελέτη, βασισμένη στα αποτελέσματα του Raoult, που έλαβε χώρα στο Παρίσι (σε 11 μόλις ασθενείς)  και δημοσιεύτηκε πιο πρόσφατα (30 Μαρτίου) αναφέρει ότι δεν υπήρξε καμία ένδειξη πως η αγωγή υδροξυχλωροκίνης και αζιθρομυκίνη μείωσε το ιικό φορτίο ή την κλινική εικόνα των ασθενών. Η υδροξυχλωροκίνη μπορεί στην πραγματικότητα να προκαλέσει περισσότερη βλάβη παρά όφελος: έχει πολλές ανεπιθύμητες ενέργειες και μπορεί, σε σπάνιες περιπτώσεις, να βλάψει την καρδιά - και τα άτομα με καρδιακές παθήσεις βρίσκονται σε υψηλότερο κίνδυνο σοβαρού COVID-19.

Ο συνδυασμός λοπιναβίρης-ριτοναβίρης είναι η τρίτη επιλογή του ΠΟΥ. Η Abbott ανέπτυξε τα φάρμακα για να αναστείλει την πρωτεάση του HIV, ένα ένζυμο που διασπά μια μακρά πρωτεϊνική αλυσίδα κατά τη συναρμολόγηση νέων ιών. Ο συνδυασμός έχει δοκιμαστεί σε ασθενείς με SARS και MERS, αλλά και αυτά τα αποτελέσματα είναι διφορούμενα. Η πρώτη δοκιμή με το COVID-19 δεν ήταν ενθαρρυντική. Όταν οι γιατροί στο Wuhan της Κίνας έδωσαν σε 199 ασθενείς βασική φροντίδα με ή χωρίς λοπιναβίρη-ριτοναβίρη, τα αποτελέσματα δεν διέφεραν σημαντικά. Οι συγγραφείς όμως λένε ότι οι ασθενείς ήταν πολύ άρρωστοι και η θεραπεία μπορεί να έχει ξεκινήσει πολύ αργά.

Το τέταρτο σκέλος της SOLIDARITY συνδυάζει τα δύο παραπάνω αντιιικά με την ιντερφερόνη-βήτα, ένα μόριο που εμπλέκεται στη ρύθμιση της φλεγμονής που έχει μειώσει τη σοβαρότητα της νόσου σε πειραματόζωα που είχαν μολυνθεί με τον συγγενή κορονοϊό MERS. Αλλά η ιντερφερόνη-βήτα μπορεί να είναι επικίνδυνη για ασθενείς με σοβαρό COVID-19, καθώς εάν δοθεί αργά στην ασθένεια, μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε χειρότερη βλάβη των ιστών, αντί να βοηθήσει τους ασθενείς.

Άλλες εγκεκριμένες και πειραματικές θεραπείες περιλαμβάνουν φάρμακα που μπορούν να μειώσουν τη φλεγμονή, όπως τα κορτικοστεροειδή και τον αναστολέα της ενδοκύτωσης  baricitinib, που επίσης χρησιμοποιούνται ρευματοειδή αρθρίτιδα. Κάποιοι ερευνητές έχουν μεγάλες ελπίδες για το camostat mesylate, ένα φάρμακο με άδεια στην Ιαπωνία για την θεραπεία της παγκρεατίτιδας, το οποίο αναστέλλει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη που εμπλέκεται στη μόλυνση. Κάποιοι υποστηρίζουν επίσης την χρήση άλλων αντιιικών, όπως φαρμάκων εναντίον της γρίπης και άλλα αντιρετροϊκά φάρμακα που είχαν αναπτυχθεί για τον HIV. Έχει υπονοηθεί πως και ο αναστολέας ευρέως φάσματος της ιικής πολυμεράσης favipiravir από την Toyama είχε επιτυχία σε δοκιμές.

Οι ερευνητές σχεδιάζουν επίσης να προσπαθήσουν να ενισχύσουν την ανοσία με πλάσμα "αναρρώσεως" από ασθενείς COVID-19 που έγιναν καλά ή μονοκλωνικά αντισώματα που κατευθύνονται στο SARS-CoV-2.

Τα μονοκλωνικά αντισώματα έχουν προσελκύσει  ευρύ και δικαιολογημένο ενδιαφέρον. Το πλέον γνωστό είναι το tocilizumab (Acterma®) από την Genetech, που απευθύνεται κανονικά σε ασθενείς με ρευματοειδή αρθρίτιδα. Το tocilizumab είναι ο πρώτος ανταγωνιστής του υποδοχέα της ιντερλευκίνης-6 (IL-6) που εγκρίθηκε για ασθενείς με μέτρια έως σοβαρή ενεργό ρευματοειδή αρθρίτιδα. Τροποποιεί την αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος, και έχει σημαντικές παρενέργειες, αλλά είναι η πλέον ενδιαφέρουσα λύση για ασθενείς με σοβαρή λοίμωξη COVID-19. Κλινικές δοκιμές για το tocilizumab τρέχουν στην Κίνα, αλλά και στην Ιταλία. Αξίζει να σημειωθεί, πως παρόμοια δράση έχει και το sarilumab (Kevzara®) που αναπτύχθηκε από την Regeneron Pharmaceuticals και την Sanofi, η οποία επίσης ξεκίνησε ένα κλινικό πρόγραμμα με την συμμετοχή 400 ασθενών που αξιολογούν το φάρμακο σε σοβαρή λοίμωξη από κοροναϊό COVID-19. Πολλά υποσχόμενο είναι και το leronlimab από την CytoDyn, ένα μονοκλωνικό αντίσωμα IgG4 που δεσμεύει τον CCR5, έναν κυτταρικό υποδοχέα που εμπλέκεται στην μόλυνση από τον ιό HIV, και καρκινικές μεταστάσεις. Το leronlimab φαίνεται να ενισχύει την ανοσολογική απόκριση και να μετριάζει την «καταιγίδα κυτοκινών» που είναι κύρια αιτία θνητότητας στους ασθενείς με COVID-19. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι η ευρεία χρήση των αντισωμάτων είναι προβληματική, μια και είναι ακριβά, έχουν απαιτητικές συνθήκες φύλαξης, μικρή διάρκεια ζωής, και πρέπει να χορηγούνται ενδοφλεβίως: η χρήση τους όμως έτσι και αλλιώς είναι για σοβαρές  περιπτώσεις και θα γίνεται νοσοκομειακά.

Η εμπειρία μας κυρίως από τον ιό HIV και αυτόν της γρίπης, λέει ότι οι καλύτεροι στόχοι για την απενεργοποίηση του κορονοϊού με νέα φάρμακα που θα μπορούν να δοθούν ως απλά χάπια σε ασθενείς, είναι δύο πρωτεΐνες του κορονοϊού : η πρωτεάση και η πολυμεράση.

Χαρακτηριστική ήταν η συνεργασία για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων εναντίον της πρωτεάσης του κορονοϊού. Ένας από τους πιο νέους τρόπους σχεδιασμού νέων αναστολέων πρωτεϊνών, που μπορούν να εξελιχθούν ως φάρμακα, είναι η επίλυση δομών πρωτεϊνών εμβαπτισμένων σε “θραύσματα”. Αυτά τα θραύσματα, χρησιμεύουν ως “οδηγοί” για την σύνθεση πιο πολύπλοκων χημικών ενώσεων, που μπορεί να είναι τα νέα φάρμακα. Ο καθηγητής του Παν/μίου της Οξφόρδης Dave Stuart στα τέλη Ιανουαρίου είχε μια επικοινωνία με τον καθηγητή  Zihe Rao από την Κίνα - η ομάδα του Rao είχε μόλις επιλύσει τη δομή της κύριας πρωτεάσης του κορονοϊού. Λόγω του κλεισίματος του σύγχροτρου της Σαγκάης, ο Rao ζήτησε την βοήθεια την Οξφόρδης. Κινητοποιήθηκε όλο το προσωπικό και οι υποδομές στην εγκατάσταση ακτίνων-Χ υψηλής ενέργειας Diamond, σε δυο βδομάδες έγινε η παραγωγή της πρωτεάσης, και μέσα σε τρεις μόλις εβδομάδες από το τηλεφώνημα, έγινε η εμβάπτιση κρυστάλλων της πρωτεάσης με θραύσματα. Οι τρισδιάστατες δομές των συμπλόκων διατέθηκαν σε ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα μέσω ανοιχτών βάσεων δεδομένων, και μια πληθώρα εταιρειών και πανεπιστημιακών εργαστηρίων τα χρησιμοποιεί για να αναπτύξει ενώσεις-οδηγούς για νέα εξειδικευμένα φάρμακα.
Η δομή του συμπλόκου του συμπλόκου της πολυμεράσης του SARS-Cov-1 (NSP7/8/12) - το ομόλογο ένζυμο του SARS-Cov-2 θα είναι ένας από τους κύριους στόχους για νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις.
Αντίστοιχα, η πολυμεράση του κορονοϊού, έχει παραχθεί εργαστηριακά σε αρκετά εργαστήρια, και έχει μοιραστεί για την δοκιμή εκατομμυρίων χημικών ενώσεων  σε δεκάδες εργαστήρια σε όλον τον κόσμο. Παράλληλα, πολλά εργαστήρια προσπαθούν να προσδιορίσουν την τρισδιάστατη δομή της πολυμεράσης με τεχνικές κρυο-ηλεκτρονικής μικροσκοπίας, που θα επιτρέψει την υποβοήθηση  της ανάπτυξης φαρμάκων με βάση τον δομικό σχεδιασμό, με τεχνικές παρόμοιες με αυτές για την πρωτεάση.

Αυτή η επισκόπηση δεν είναι καν πλήρης, αλλά εστιάζει στις (πιο υποσχόμενες;) από τις δεκάδες διεθνείς συνεργατικές προσπάθειες που γίνονται για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων. Το μόνο βέβαιο, είναι πως οι γιατροί και οι ερευνητές σε όλο τον κόσμο, στα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα για τις εταιρείες,  αντιμετωπίζουν το πρόβλημα ως μια επείγουσα ανάγκη για την οποία θα βρεθούν λύσεις μόνον μέσα από εκτενείς επιστημονικές συνεργασίες.

Το πρώτο μέρος από αυτό το κείμενο αυτό έχει βασιστεί σε μεγάλη έκταση στο άρθρο “Race to find COVID-19 treatments accelerates” από τους Kai Kupferschmidt και Jon Cohen που δημοσιεύτηκε στο Science.

Τα στοιχεία για τις δοκιμές μονοκλωνικών αντισωμάτων είναι από την συνέντευξη τύπου της Genetech: https://www.genengnews.com/virology/coronavirus/genentech-launches-phase-iii-trial-of-actemra-as-coronavirus-treatment/ και από το  https://www.biospace.com/article/cytodyn-s-hiv-and-cancer-drug-may-be-a-treatment-for-covid-19/

Τα στοιχεία για την πρωτεάση και την πολυμεράση είναι από προσωπικές επικοινωνίες και από την ανακοίνωση του DLS: https://www.diamond.ac.uk/covid-19/for-scientists/Main-protease-structure-and-XChem.html